Een coassistente die een geneesmiddel voor zichzelf uitschrijft en tijdens een stage een kind prikt zonder supervisie. De studente wordt geschorst en daarna intensief begeleid. Het mag niet baten. Tijdens haar laatste coschap - ze studeert aan de Vrije Universiteit - gaat het helemaal mis: ze verwondt een patiënt, slaat een autoritaire toon aan en verstuurt een verwijsbrief zonder toestemming. De examencommissie ziet er geen heil meer in. Het gedrag van de studente wordt volgens de commissie gekenmerkt door ‘het stelselmatig tekortschieten in het toepassen van kennis, vaardigheden, reflectie, professioneel gedrag, omgang met patiënten en samenwerking’.
Een andere student, uit Leiden, maakt zich schuldig aan grensoverschrijdend gedrag tegenover een minderjarige patiënte en haar moeder. De man zocht via Facebook contact met de dochter en de moeder en deed dat in seksueel getinte bewoordingen. De moeder diende een klacht in. De student erkende het grensoverschrijdende taalgebruik, maar dacht dat dat als privépersoon geen probleem was.
Weer een andere student, uit Rotterdam, dreigde naaktfoto's van zijn ex-vriendin op te hangen in het ziekenhuis waar zij als leerling-verpleegkundige werkte. Aan dit staaltje van intimidatie was al 'een opeenstapeling van ernstig wangedrag' voorafgegaan.
Gevaar
Alledrie de studenten zijn verwijderd van hun opleiding. Dat is aan alle Nederlandse geneeskundefaculteiten gezamenlijk slechts een handvol keer gebeurd in de afgelopen dertien jaar. In Maastricht nog nooit. Dat terwijl in 2010 een landelijke maatregel is geïntroduceerd, het zogeheten iudicium abeundi, waarmee opleidingen hun studenten kunnen wegsturen.
De maatregel blijkt echter complex, tijdrovend en legt de lat veel te hoog. De student moet zich schuldig maken aan ‘moreel laakbaar gedrag’, waarbij een patiënt of collega’s gevaar lopen. En zover komt het meestal niet. Ook het bewijs verzamelen kost soms zoveel tijd dat de student al lang en breed is afgestudeerd.
Het recht op hoger onderwijs geldt als een hoger goed dan het recht van de faculteit om studenten de deur te wijzen, zegt intensivist Walther van Mook, tevens hoogleraar professioneel gedrag en voorzitter van de Maastrichtse commissie op dat terrein. “En ja, het recht op onderwijs is zeker belangrijk, totdat je zelf een student of arts aan je bed treft die totaal ongeschikt is. Dan piep je wel anders.”
Doodgaan
Van Mook heeft er een paar jaar geleden onderzoek naar gedaan en ontdekte dat 8 procent van de Maastrichtse geneeskundestudenten - 350 in totaal - tijdens de studie weleens een onvoldoende haalt voor professioneel gedrag.
“Dat is best veel, maar goed, kan gebeuren. Het is nog geen reden om een student de laan uit te sturen. Als je brokken maakt in het verkeer hoef je ook niet meteen je rijbewijs in te leveren. Maar het kan erger: 1 procent van de studenten stapelt fout op fout, doet niks met de feedback en leert er niet van. En is dus gewoonweg niet geschikt om arts te worden.”
Deze studenten hebben niet alleen een probleem met professioneel gedrag, maar scoren ook vaak onvoldoende op kennis en vaardigheden, zegt Van Mook. ”Dit alles blijkt een risicofactor voor later, want als arts maken ze in verhouding meer fouten en krijgen meer klachten aan hun broek. Niet alleen omdat hun gedrag vervelend is voor patiënten maar er ontstaan ook vaker complicaties waardoor meer mensen doodgaan.”
Redenen te over om studenten te verwijderen: waarom is dat in Maastricht nog nooit gebeurd? “Er volgt eerst een verbeteringstraject waarbij de student intensief wordt begeleid en eventueel gekeken wordt naar alternatieven, zoals een vrije bachelor of een andere studie. Werpt dat geen vruchten af, dan is het aan de examencommissie of de decaan om al dan niet een iudicium abeundi op te starten. Meestal weegt het recht op onderwijs zwaarder en valt de beslissing uit in het voordeel van de student.”
Minister
In de drie jaar dat Kitty Cleutjens de examencommissie geneeskunde van de Faculteit Health, Medicine & Life science voorzit, zijn bij twee UM-studenten de alarmbellen afgegaan, zegt ze. Vóór haar tijd is er een casus geweest waarbij een student op de valreep vertrok toen hij hoorde dat de examencommissie van plan was een iudicium abeundi te starten.
Behalve wegsturen - of eigenlijk: het college van bestuur adviseren om een student weg te sturen - kan de examencommissie studenten ook schorsen. "Dat doen we als studenten frauderen, zich schuldig maken aan plagiaat bijvoorbeeld. Schorsen kan voor één tentamen, voor drie maanden of voor een heel jaar. Die laatste twee opties heb ik nog niet meegemaakt. Het komt zo weinig voor omdat we studenten in het Maastrichtse curriculum intensief begeleiden en vroeg aanspreken als het niet goed gaat."
Helpt dat allemaal niet, dan is het exit, vindt ook Cleutjens. En ja, wat haar betreft werkt het iudicium abeundi ondermaats. Sterker, de examencommissies van alle medische opleidingen hebben de handen ineengeslagen en vorig jaar een plan gepresenteerd aan de minister. De commissies willen dat de wet wordt aangepast om zo de drempel voor het opstarten van een iudicium abeundi te verlagen. Als de begeleiders de student niet alleen durven te laten met een patiënt, moet dat voldoende reden zijn om de maatregel in te stellen.
Lobbyen
In september zijn er Kamervragen over gesteld, maar minister Dijkgraaf kaatste de bal terug, zegt Cleutjens. "Het is aan de medische faculteiten zelf om de tekortkoming in de OER te repareren, vindt hij. Bij sommige opleidingen is dat echter makkelijker dan bij andere. Het is te doen als je elk afzonderlijk onderdeel toetst, maar in Maastricht doen we aan programmatisch toetsen. Dat betekent dat je steeds het geheel in ogenschouw neemt."
De examencommissie kan ook een 'ordemaatregel' nemen, zegt Cleutjens. Als een student ernstig tekortschiet, kan de commissie een onafhankelijke beoordelaar instellen die de zaak onderzoekt. Op grond daarvan kan de student worden verwijderd, maar alleen als de misdragingen in het eigen ziekenhuis, MUMC dus, hebben plaatsgevonden.
En nu? "We blijven lobbyen om de drempel voor een iudicium abeundi te verlagen."
Rechter
Ondertussen heeft de Maastrichtse commissie professioneel gedrag een extra procedurele stap toegevoegd. Elke casus van een student die disfunctioneert wordt voorgelegd aan de Nederlandse Vereniging voor Medisch Onderwijs (NVMO), waarin de voorzitters van alle commissies professioneel gedrag van de UMC's zitting hebben. Als die van mening zijn dat al het mogelijke is gedaan om de student op de juiste koers te krijgen, zou de examencommissie kunnen besluiten tot een iudicium abeundi.
Maar al te vaak maakt de commissie echter een andere afweging, zegt Van Mook, of worden zaken in der minne geschikt. “Mijn insteek verschilt van die van de examencommissie. Ik wil graag dat die zich uitspreekt over casussen om scherp te krijgen waar de grenzen van het toelaatbare liggen. De examencommissie en de juristen krijgen echter alle sores die ermee samenhangt op hun bord."
Van Mook zou het weleens "op de spits willen drijven", zegt hij. "Ik zou een casus waarbij echt alles is geprobeerd, voor de rechter willen brengen. Met het argument: stel u eens voor dat uw vrouw in het ziekenhuis belandt en een student aan haar bed krijgt van wie we weten dat die in de studie fout op fout stapelde. Blijkt dat de rechter of wie dan ook daar niet blij mee is, dan moet je zo'n student niet de gelegenheid geven om arts te worden."
Cleutjens benadrukt de zorgvuldigheid van de procedure. "Je moet voorkomen dat studenten ten onrechte beschadigd raken. Als opleiding moet je 100 procent zeker zijn van je zaak voordat je van iemand af wil."
Maar dat af en toe een verkeerd besluit wordt genomen, neemt Van Mook op de koop toe. "Als je een op de honderd geneeskundestudenten ten onrechte verwijderd, dan zij dat zo. Die onzekerheid moeten we helaas accepteren."