“Nee, vandaag nemen we nog geen beslissingen”, klinkt het aan het begin van de avond. Het gaat vooral om het verzamelen van ideeën over dit “zeer belangrijke onderwerp”, aldus rector Pamela Habibovic. Voor de zomer gaf het college van bestuur in een verklaring alvast een voorzetje: het ziet de universiteit als een thought leader en rolmodel richting een fossielvrije samenleving. Eén van de gestelde doelen: de samenwerking met partijen die de transitie tegenwerken niet langer steunen.
Maar hoe pakt men dat concreet aan? Daarover mogen studenten en staf meedenken. Vandaag is de aftrap, in het voorjaar volgen debatten op alle faculteiten. Met de resultaten stelt het UM-duurzaamheidsteam aan het eind van het collegejaar een advies op voor het college van bestuur.
Dat het geen makkelijke discussie is, blijkt vanavond wel. De samenleving, en ook de wetenschap, zijn immers innig verbonden met de fossiele industrie. “In het verleden was het verdedigbaar dat universiteiten banden met die sector hadden”, stelt hoogleraar wetenschapsgeschiedenis Cyrus Mody in een korte lezing. “Veel onderzoek, ook klimaatonderzoek, is ooit mogelijk gemaakt door geld van oliebedrijven. Maar sinds de jaren ’80 doen die bedrijven ook hun best om de academische vrijheid te beperken, onder meer via zogenoemde merchants of doubt [wetenschappers die opzettelijk twijfel en verwarring zaaien over onderwerpen waarover consensus bestaat, red.]. Bovendien blijven ze – ondanks alle kennis over klimaatverandering – nog steeds miljarden in fossiele brandstoffen steken, omdat ze daar voorlopig de meeste winst mee denken te halen. Is samenwerken dan nog steeds verdedigbaar?”
Voet tussen de deur
Een derde van de aanwezigen vindt van niet, blijkt uit een online poll: volgens hen moet de UM de banden met de fossiele industrie helemaal doorsnijden. “In de wetenschap draait het om nuance, maar de vraag is of we nu nog wel genuanceerd moeten zijn”, zegt een onderzoeker in de zaal. “Als wij als universiteit zo’n krachtig statement afgeven, volgen andere organisaties en bedrijven misschien ook.” Een ander voegt toe: “Oliebedrijven hebben het geld en de middelen om iets aan klimaatverandering te doen, maar steken toch maar een zeer klein deel van hun winst in innovatie. Waarom zouden we nog samenwerken met zulke manipulatieve bedrijven?”
Een groter deel, twee derde van de zaal, meent echter dat samenwerking onder voorwaarden wel nog kan. “Het liefst zou ik ook alle banden direct verbreken, maar is dat ook realistisch?”, vraagt een student zich af. “Heb je dan nog genoeg geld om onderzoek te doen?” Bovendien verlies je dan een voet tussen de deur, voegt een ander toe. “Misschien pompen de oliebedrijven dan helemaal geen geld meer in innovatie.” Een onderzoeker die samenwerkt met de fossiele industrie: “Ik wil werken aan de transitie, dat gaat het meest effectief als alle partijen aan tafel zitten.” En denk aan het gedoe dat het oplevert als je alle contracten opzegt, klinkt het. “Die energie steek ik liever in onderzoek en innovatie.”
Greenwashing
Maar dan moet die samenwerking wel transparant zijn. Misschien moet er een ethische code komen, of een commissie die de samenwerking toetst, wordt meermaals geopperd. “Net zoals dat ook bij dierproeven en medisch onderzoek gebeurt.” Maar levert dat niet veel bureaucratisch gedoe op? En welke voorwaarden of regels stel je dan precies? Kun je überhaupt samenwerken met een bedrijf dat in het verleden ‘fout’ is geweest, ook al komen ze nu met een goed voorstel? Wat doe je als ze vervolgens selectief omgaan met de onderzoeksresultaten (cherry picking) of deze gebruiken om duurzaam over te komen (greenwashing)? En moet je dit niet veel breder aanpakken dan alleen de UM, om te voorkomen dat de oliebedrijven vervolgens aankloppen bij instituten die minder voorwaarden stellen? De meningen lopen flink uiteen.
Desondanks is het een goed startpunt van de discussie, besluit hoogleraar Frank Boons, voorzitter van het duurzaamheidsteam, de avond. “Hopelijk levert het uiteindelijk een duidelijk beleid op, en een cultuur binnen de universiteit waarin iedereen rekening houdt met duurzaamheid.” Daarvoor hoopt Boons bij volgende debatten wel een hogere opkomst te zien. Waar de discussie in andere steden flink lijkt te leven – onder meer in Leiden en aan de Universiteit van Amsterdam bezetten studenten dit jaar nog gebouwen als protest tegen fossiele banden – blijft de opkomst in Maastricht vanavond steken op een magere vijftien studenten en twintig medewerkers.