Neprecensies van wetenschappelijke artikelen ontdekt

Neprecensies van wetenschappelijke artikelen ontdekt

Sommige vakbladen controleren alle reviews op authenticiteit, andere niet

29-01-2024 · Achtergrond

Vóór publicatie in vaktijdschriften beoordelen onderzoekers elkaars artikelen. Dit zogeheten Peer review is een van de pijlers van de wetenschap, maar daarmee wordt op meerdere manieren gefraudeerd. Onlangs zijn 85 fake reviews ontdekt in 23 wetenschappelijke bladen.

De nep-reviews zijn niet boven water komen drijven na een grootschalig onderzoek, maar nadat een hoogleraar aan de Universiteit van Sevilla argwaan koesterde, meerdere tijdschriften onder de loep legde en in een blog aan de bel trok. "Het is slechts een blog", zegt Lex Bouter, emeritus hoogleraar methodologie en integriteit aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Maar de misstanden die de hoogleraar blootlegt, zijn "wel overtuigend”, vindt Bouter, die de casus op sociale media verspreidde.

Maar eerst: wat is peer review? Dat is het gebruik dat wetenschappers in hetzelfde vakgebied elkaars vakartikelen beoordelen vóór publicatie in een tijdschrift. Twee of drie reviewers, vaak anoniem, lezen het manuscript en schrijven daarover een recensie, plus het advies over al dan niet plaatsen. Bij groen licht past de auteur de tekst aan met de tips voor verbeteringen. Daarna volgt publicatie in het journal

Voor tijdschriften, die de peer review op touw zetten, is het echter niet makkelijk om reviewers te vinden. Het kost tijd en menige wetenschapper werkt liever aan het eigen onderzoek dan aan het beoordelen van stukken van anderen. Daarom vragen journals vaak aan de auteur zelf om namen van geschikte kandidaten.

Bouter: "Dat klinkt misschien vreemd, maar onderzoekers kennen hun eigen specialistische vakgebied het best. En weten ook wie verstand heeft van hun onderwerp. Tegelijk kan er dan van alles misgaan."

Loze suggesties

Sommige auteurs geven weliswaar namen van collega's, soms kopstukken, maar voegen daarbij niet altijd hun echte e-mailadressen, maar een verzonnen e-mailadres. Het review-verzoek van het tijdschrift bereikt dan nooit de collega, maar verschijnt in de inbox van de auteur zelf. Die vervolgens een glanzende beoordeling schrijft van zijn eigen werk.

Wat ook voorkomt is dat onderzoekers nep-recensies schrijven waarin ze de auteur met klem aanraadden om in het manuscript te verwijzen naar artikelen van de reviewer. Dat lijkt aan de hand in de misstand die de Spaanse hoogleraar Angeles Oviedo-Garcia aan de kaak stelt. Ze spoorde in totaal 85 artikelen op, waarin een groep van tien wetenschappers (van vijf universiteiten) manuscripten recenseerden om het aantal verwijzingen naar hun eigen stukken op te schroeven. Hoe vaker naar je publicaties wordt verwezen, hoe groter je prestige als wetenschapper.

De recensies zelf hadden weinig om het lijf, stonden vol met standaardtekst, waarbij recensenten (en wellicht ook ChatGPT) loze suggesties deden over paragrafen die te lang of te gedetailleerd zijn. Bouter: "Het doet denken aan wat we al langer kennen: citation cartels. Ook hierbij spraken wetenschappers af om te refereren aan elkaars stukken. Alleen ging dat niet altijd gepaard met nep-reviews." 

Toch zijn fake beoordelingen niet van vandaag of gisteren. Al in 2020 zijn zeshonderd artikelen teruggetrokken omdat de reviews waren verzonnen. Dat blijkt uit gegevens van de Retraction Watch Database.

Credits voor reviews

Sommige tijdschriften controleren alle reviews (en reviewers) op authenticiteit, andere niet, zegt Bouter. “Wat ze volgens mij geen van alle doen is de recensies door de plagiaatscanner halen, zoals ze wel vaak met manuscripten van wetenschappers doen. Je haalt de fake recensie er dan uit, omdat daarin veel tekst wordt herhaald die al eerder is gebruikt.” 

Wat ook zou schelen, zegt de emeritus, is als wetenschappers punten of academische credits zouden krijgen voor het reviewen van manuscripten. “Als wetenschappers daardoor hun taak als reviewer serieuzer nemen, maken de vervalsers minder kans.”

Betaald per publicatie

Mark Spigt, onderzoeker bij huisartsgeneeskunde, vindt het bedrog van de groep van tien wetenschappers maar een eigenaardige zaak. Spigt schreef samen met collega Ilja Arts een handleiding over peer reviewing en vraagt zich af wat het belang is van de tien om neprecensies te schrijven. 

“Het levert misschien twee of drie extra verwijzingen op naar eigen werk, maar dat staat niet in verhouding tot de risico’s die ze lopen, helemaal omdat ze de neprecensies schreven onder hun eigen naam. Ze komen vooral uit Aziatische landen, misschien dat daar nog meer publicatiedwang heerst dan in het westen.”

Er zijn ook landen waar zaken anders zijn geregeld, zegt Bouter. “Er zijn bijvoorbeeld universiteiten waar onderzoekers betaald krijgen per publicatie.”

Wolk van wantrouwen

De fake reviews van de ‘tien’ zijn gesignaleerd in 23 verschillende tijdschriften, allemaal in beheer van MDPI. Bouter: “Dat is een gigantische uitgeverij die een aanzienlijk deel van de wetenschappelijke tijdschriftenmarkt beheert. Veel onderzoekers beschouwen MDPI als een zogeheten predatory publisher, een uitgever die een hoge omzet belangrijker vindt dan het leveren van kwaliteit. Al wil dat niet zeggen dat alle publicaties van MDPI niet deugen, wel dat de kwaliteitscontrole hier en daar tekortschiet.”

Heel zorgelijk, zegt Spigt, die trend van dubieuze tijdschriften en neprecensies. “Reviewing vormt de ruggengraat van de wetenschap. Twintig jaar geleden was het wetenschappelijke publicatiesysteem nog betrouwbaar, maar nu hangt er een wolk van wantrouwen boven. Elk wetenschappelijk artikel moet je tegenwoordig checken op deugdelijkheid. Het wordt steeds lastiger om echt en vals van elkaar te onderscheiden.” 

Foto: Pixabay (ahmadardity)

Categoriëen: Wetenschap
Tags: fraude, peer review, bouter, spigt

Reacties

Harry Steinbusch

Als Editor-in-Chief van het Elsevier Journal of Chemical Neuroanatomy wilde ik graag reageren op uw artikel ook n.a.v. een recente Editors meeting waar uw punt uitvoerig is besproken. Ook binnen mijn eigen Journal ben ik de laatste jaren deze fraude zaken tegengekomen en vrezen dat door gebruik van ChatGTP dit nog verder gaat toenemen. Er zijn binnen Elsevier als grootste uitgever in de wereld reeds concrete maatregelen genomen:
We recently published an article that describes our efforts to combat fraud in publishing: Fighting the problem of fraud in publishing November 20, 2023 by Ann-Marie Roche
and how to handle fake reviewers: When reviewing goes wrong: the ugly side of peer review, March 23, 2018 by Christopher Tancock

Ik hoop dat beide artikelen behulpzaam zijn bij het terugbrengen van fake reviews.

Met vriendelijke groet,

Emeritus Prof. Harry Steinbusch

Voeg reactie toe

Klik hier voor onze privacyregels

Vanaf januari 2022 plaatst Observant alleen nog reacties van mensen wier naam bekend is bij de redactie.