Wie niet beter weet, loopt met gemak het beklinkerde zijstraatje van de Tongersestraat voorbij. Er is ook maar weinig dat erop duidt dat juist aan het einde van dat omhooglopende weggetje - vandaar de berg - een eeuwenoud pand staat waarin ooit broeders woonden en zelfs gevangenen huisden.
“Het ligt inderdaad een beetje uit het zicht”, beaamt Bart Zwegers, conservator academisch erfgoed van de Universiteit Maastricht, terwijl hij de Berg beklimt. Op de gevel boven de ingang herinnert het symbool van het alziend oog aan de oorsprong van het pand. “Studenten hebben hier weinig te zoeken, er zijn geen collegezalen of studieruimtes. Je zou het een oase van rust kunnen noemen.”
Die rust overheerste ook tot 1673. In dat jaar keerden de minderbroeders, of franciscanen, terug naar de Limburgse hoofdstad nadat ze vanwege vermoedens van collaboratie met de Spanjaarden tijdens de Tachtigjarige Oorlog waren verbannen.
Soberheid
Tot dat moment hadden ze een onderkomen op de Sint Pieterstraat, maar dat was te klein geworden. “Ze stuitten hier”, zegt Zwegers terwijl hij naar de grond wijst, “op een stuk land dat werd gebruikt voor de winning van klei. Een perfecte plek. Met de lokale klei, en dus bakstenen, werd de nieuwe - tweede - kerk gebouwd.”
In 1699 werd de eerste steen gelegd, in 1703 was de kerk - wat nu de centrale hal van het universiteitsgebouw is - af en vijf jaar later was ook het achterliggende klooster gereed. “Het is allemaal opgetrokken in een sobere classicistische stijl, zoals dat paste bij de franciscanen. Helaas moesten ze alles weer achterlaten toen de Franse revolutie uitbrak en ze werden verdreven.”
Vanaf dat moment kreeg het gebouw velerlei functies, waaronder die van rechtbank en gevangenis. Die laatste bleef in gebruik tot 1975, in de Tweede Wereldoorlog werden er nog politieke gevangenen opgesloten. De rechtbank sloot in 1995 de deuren. “Toen heeft de universiteit het gekocht”, aldus Zwegers.
Durf
“Er was veel leegstand in de jaren 70 en de universiteit durfde het aan om die panden in gebruik te nemen. Dat druiste in tegen het idee van die tijd dat universiteiten modern zouden moeten zijn, met een campus. Dat dat niet in Maastricht is gebeurd, is de redding geweest voor de monumenten. Een herbestemming van een oud of historisch pand is een prachtig alternatief voor nieuwbouw. Vanuit historisch, maar ook economisch oogpunt.”
Vier jaar lang werd het pand aan de Minderbroedersberg verbouwd voor het college van bestuur erin kon trekken. “De indeling is veranderd, er zijn ramen toegevoegd, de tussenvloer is weg”, somt Zwegers op. Wat wel bleef: de grote zuilen en de statige trap naar de eerste verdieping die er in de 19de en 20de eeuw al bij kwamen.
Een van de recentere aanwinsten in het pand is de grote blauwe globe met duizenden oplichtende ledlampjes die vanaf het gewelfde plafond in de hal naar beneden komt en boven de hoofden van bezoekers hangt. “Dat is het kunstwerk Eternal Blue dat herinnert aan de grote cyberhack rond kerst 2019.”
Belang
De bol zal een blikvanger zijn op de Open Monumentendag. Zwegers geeft in het weekend drie keer een rondleiding en zal dan ook zeker even wijzen op de tentoonstellingen die doorlopend zijn te bezoeken in het pand.
“Elk half jaar maakt de kunst- en erfgoedcommissie van de universiteit een expositie over uiteenlopende onderwerpen. Deze keer staat de geschiedenis van Maastricht en de streek centraal. Daarom is zo’n weekend ook belangrijk, voor studenten, toevallige bezoekers of inwoners van de stad. Dit is je geschiedenis en voor de universiteit is die historie van groot belang.”