Wat hem het meest heeft geraakt in de toeslagenaffaire? De heftige getuigenissen van slachtoffers, antwoordt Gijsbert Vonk in een interview met Observant. Hij somt op: verdriet, schaamte, gevoel van onrecht, uitsluiting, machteloosheid, waardeloosheid. Vonk zat in de klankbordgroep die de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening bijstond. Want hoe kon het gebeuren dat in de periode van 2004 tot 2019 gezinnen – veelal alleenstaande moeders met een migratieachtergrond – onterecht van fraude werden beticht, heel veel geld moesten terugbetalen en nog dieper in de schulden raakten omdat de Belastingdienst ook hun andere toeslagen, van zorg en huur, afpakte? Vonk: “De overheid trok alle macht naar zich toe; het hele instrumentarium om fraudeurs aan te pakken werd ingezet, terwijl die mensen helemaal geen fraudeurs waren. Maakte je een foutje, dan werd je als de grootste boef behandeld.”
Almachtige machine
Vonk, al jaren hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen op het gebied van socialezekerheidsrecht, sprak woensdag 25 september zijn oratie uit aan de Universiteit Maastricht waar hij een dag per week aan de slag gaat bij de rechtenfaculteit. Nederland is niet het enige land in de wereld dat zich mag schamen voor een schandaal rond sociale voorzieningen. Vonk stipt de Robodept-affaire in Australië aan. Bijna een half miljoen uitkeringsontvangers werden de dupe van allerlei onterechte invorderingen vanwege een fout computeralgoritme. Noorwegen kent het NAV-schandaal: Europese migranten die recht hadden op een uitkering kregen forse boetes en zelfs gevangenisstraffen omdat ze zich niet zouden hebben gehouden aan bepaalde eisen. Ten onrechte, want de Noorse regels op het gebied van sociale zekerheid bleken in strijd met de regelgeving in de Europese Economische Ruimte.
Gijsbert Vonk
Vonk: “Ik heb me afgevraagd of de term ‘dystopie van de verzorgingsstaat’ niet te zwaar is aangezet, maar wie deze ellende op een rijtje zet, kan er niet omheen. Dit zijn geen incidenten. Ze wijzen op structurele tekortkomingen. Ik ben trouwens niet de eerste die de term dystopie in deze context gebruikt.” Een speciaal rapporteur van extreme armoede en mensenrechten van de Verenigde Naties luidde een aantal jaren geleden de noodklok vanwege de opkomst van de digitale welvaartsstaat waarin de allerarmste burgers worden ‘vermorzeld’ door data en technologieën – “mensen zijn overgeleverd aan een almachtige machine. Ik noem daarbij ook het ‘postkantoorschandaal’, verfilmd als Mr. Bates vs The Post Office, in Groot-Brittannië. Filiaalmanagers van postkantoren werden onterecht beschuldigd van diefstal en fraude vanwege een gebrekkig boekhoudsysteem.” Maar, betoogt Vonk, het ligt niet altijd aan een gebrekkig computersysteem. “De wortels van de dystopie reiken veel verder. Kijk maar naar de Noorse casus waar het draait om onjuiste wetgeving.”
Allerarmsten
Het Sociaal Cultureel Planbureau doet “goed onderzoek”, gaat Vonk verder, “en maakt om de zoveel jaren een analyse van de sociale klassen in Nederland. Hoewel de meeste groepen dicht bij elkaar zitten qua economisch, cultureel en sociaal kapitaal, komt er na de middenklasse een hele tijd niets. Onderaan vinden we wat we het precariaat noemen: werklozen, daklozen, mensen met weinig bestaanszekerheid. Net daarboven vinden we de klasse van werkende armen met tijdelijke contracten in de logistiek of slachthuizen.”
Tijdens het gesprek valt de term ‘de menselijke maat’. De overheid verwacht dat burgers zelfredzaam zijn, hun administratie op orde hebben, maar dit lukt lang niet altijd omdat sommigen niet het intellect hebben om complexe zaken te begrijpen, moeite hebben met schrijven en lezen of ‘bevriezen’ vanwege stress, armoede of ziekte. “Het is een conclusie die de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid al trok in het rapport Weten is nog geen doen. Erken als overheid dat de meest achtergestelde burgers extra steun nodig hebben, negeer ze niet. Houd bij het maken van beleid, bij het bedenken en uitvoeren van wetten áltijd in het achterhoofd: ‘Hoe landt dit bij de allerarmsten? Dat is geen vrijblijvende opgave. Mijn stelling is dat de overheid zich dat verplicht moet afvragen uit hoofde van de sociale grondrechten die in de Grondwet zijn opgenomen.”
Sleutel
Laten we daarbij ook minder denken in termen van ‘voor wat hoort wat’, stelt hij. “Maak het stelsel minder repressief. Nu is het zo dat men aan bepaalde voorwaarden moet voldoen om in aanmerking te komen voor een werkloosheids- of arbeidsongeschiktheidsuitkering. Verplichte deelname aan een re-integratieprogramma bijvoorbeeld. Maar wie ruzie heeft met zijn casemanager of om wat voor reden dan ook te laat op een afspraak komt, krijgt meteen te maken met harde sancties. Worden mensen hier altijd beter van? Nee.” Tot slot kaart hij “het meest hardnekkige en ingewikkelde probleem” aan: participatie. “Een keer in de vier jaar zijn er verkiezingen en mogen we onze stem uitbrengen. Maar in deze o zo machtige verzorgingsstaat is stemmen niet genoeg. Je moet de kwetsbaarste groep betrekken bij het uitstippelen van beleid.” Maar hoe krijg je ze in beweging? “Wie daar het antwoord op heeft, heeft de sleutel in handen.”
Omtzigt
Is het regeerprogramma van het nieuwe kabinet hoopvol? Nieuw Sociaal Contract (NSC) regeert immers mee. Het was NSC-leider Pieter Omtzigt die zich als Kamerlid vastbeet in het toeslagendossier en pleit voor beter bestuur en bestaanszekerheid. “Jee, ja en nee. Nee, want het rechtspopulisme van de PVV brengt de dystopie dichterbij. Men wil wel sociale zekerheid, maar alleen voor het uitverkoren volk, niet voor buitenlanders en andersdenkenden. Ja, omdat de andere partijen van schrik inzetten op de versterking van de rechtsstaat. Dat is goed.” Nog één laatste vraag over de toeslagenaffaire: zou het nóg een keer kunnen gebeuren? Vonk is er niet gerust op: “Het kan zomaar opnieuw gebeuren, dat was ook de conclusie van de parlementaire enquêtecommissie. We moeten als burgers waakzaam zijn, een term die ik leen van oud-minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin.”