Toen ze jaren geleden een lezing gaf over populisme en complottheorieën, dacht Franziska Emmerling nog dat het er bij eentje zou blijven. Ze had er niet verder naast kunnen zitten, verzucht de politiek en filosofisch geïnteresseerde Duitse neurowetenschapper in een gesprek via Zoom: de thema’s zijn actueler dan ooit, ze moet uitnodigingen afslaan. Zo niet die van haar voormalige werkgever, de Maastrichtse faculteit Psychologie en Neurowetenschap, waar ze in 2015 promoveerde en op 9 december terugkeert.
"Je kun links, rechts of religieus populist zijn, of een populistische voorvechter van dierenrechten"
Daar zal ze beide toch van elkaar verschillende fenomenen in een moeite door behandelen. “Omdat mensen me voortdurend naar die combinatie vragen”, licht ze toe. “Dit zijn de dingen waarmee ze zitten, die hen boos maken. En hoewel ze niet hetzelfde zijn, kunnen ze wel samengaan: populisten gebruiken soms complottheorieën, complotdenkers hanteren soms populistische retoriek.”
Angst
Dan valt al snel een rode draad op, zegt Emmerling: angst - een onderwerp waar ze onderzoek naar deed. “Voor wie zijn complottheorieën het aantrekkelijkst? Simpel gezegd: voor mensen die om wat voor reden dan ook bang zijn. En die theorieën verergeren de angst vaak ook, waardoor mensen in een neerwaartse spiraal belanden.”
Iets dergelijks geldt ook voor populisme. “Dat voedt de angst voor iets of iemand anders. Het is altijd zwart-wit, ‘wij’ tegen ‘hen’ – wie dat ook zijn, want populisme is niet aan een specifieke ideologie gebonden. Je kun links, rechts of religieus populist zijn, of een populistische voorvechter van dierenrechten.”
'De wil van het volk'
Wat al die populisten wel gemeen hebben, is hóe zij hun uitspraken en daden rechtvaardigen: met een beroep op ‘de wil van het volk’. “Dat klinkt heel democratisch, als ‘de meerderheid wil het’, maar dat is het niet per se”, zegt Emmerling. Wie ‘de volkswil’ buiten een democratisch of wetenschappelijk proces om meent te kunnen vaststellen, zegt volgens haar “impliciet wie wel en wie niet tot dat volk behoren. Zo sluit je delen – soms grote delen – van de samenleving uit”.
"Bij provocateurs moet je kritisch doorvragen"
Nieuw is dat trouwens allemaal niet, benadrukt ze: populisme en samenzweringstheorieën “zijn zo oud als de mensheid, Griekse en Romeinse filosofen beschreven lang geleden al dat wie mensen bang maakt, macht over hen kan uitoefenen. Dat is goed nieuws: we kunnen van dat verleden leren om deze fenomenen en de mensen die zulke standpunten hebben, te begrijpen”.
Maar hoever moet dat begrip gaan? Moet je altijd maar geduldig luisterend in gesprek blijven, ook als de ergste opvattingen klinken? Niet per se, zegt Emmerling: “Als een gesprek je geestelijke of fysieke gezondheid schaadt, mag je ermee stoppen.”
Boze burgers aan het bureau
En wie dat niet wil? Haar onderzoek en haar ervaring – ze werkt voor een Zuid-Duitse gemeente en krijgt regelmatig boze burgers aan haar bureau – leerden haar onderscheid te maken. “Is iemand onzeker – ‘Populisten zeggen soms dingen die waar zijn, ik voel me ook bedreigd!’ –, luister dan. Probeer diegene te begrijpen en een andere kijk op de dingen te geven. Bij provocateurs – ‘Eindelijk zegt iemand hoe het echt zit!’ – moet je steviger zijn en kritisch blijven doorvragen. En als mensen echt inhumane dingen zeggen – ‘Dood aan de Israëli’s of de Palestijnen!’ – of tegen de grondwet, mensenrechten of democratie pleiten, dan móet je zeggen: stop, je gaat te ver. Doe je dat niet dan gaan, heel langzaam en onbewust, ook je eigen waarden schuiven. Bovendien moet de aangevallen groep weten dat ze beschermd worden en moeten omstanders zien dat er iemand voor fundamentele zaken opkomt, dat bepaalde opvattingen niet waar zijn.”
De lezing ‘Populism and conspiracies’ vindt maandag 9 december van 16.00 tot 18.00 uur plaats in de Jo Ritzen Zaal aan de Oxfordlaan 55. De lezing staat open voor iedereen.