All science is either physics or stamp collecting. Hiermee maakte de briljante Ernest Rutherford, die de structuur van het goudatoom ontrafelde, zich mateloos impopulair bij wetenschappers die zich niét met natuurkunde bezighouden. Wéér zo'n arrogante fysicus die alleen zijn eigen vak belangrijk vindt. Overigens won de Nieuw-Zeelander daarna de Nobelprijs voor scheikunde. Of hij met zo'n prijs voor stamp collecting blij was, vertelt de geschiedschrijving niet.
Bèta-arrogant
Ook niet hoe Rutherford zijn beruchte uitspraak bedoelde, trouwens. Bèta-arrogant, of reductionistisch? Voor het laatste valt wat te zeggen. Planten, dieren, geneeskunde, meetapparatuur, en mensen waar psychologie, taal, filosofie, maatschappij, en formules uit voortkomen, lijken allemaal opgebouwd uit hetzelfde spul waar natuurwetenschappers zich mee bezig houden: deeltjes in tijd en ruimte. Misschien kan er aangetoond worden dat dat lijstje uit méér bestaat dan die deeltjes en hun wisselwerking. Voor degene die dat doet, ligt een Nobelprijs klaar.
Goethe
Geen zorgen, deze columnist is geen arrogant fysicus. Álle wetenschap is deel van dat éne en hetzelfde universum, dat zelf geen enkel onderscheid maakt waar wij mensen de scheidslijnen trekken. Toch duiken overal waardeoordelen op, en niet alleen bij de bèta'tjes. Er zijn filosofen die beweren dat formules en metingen nooit de héle waarheid kunnen vatten en dat de geesteswetenschap daar toch maar mooi boven staat! Een bedrijfswetenschapper schudde meewarig het hoofd omdat mijn zwaartekrachtsonderzoek geen verdienmodel heeft. Een andere collega betoogde dat we studenten niet zo lastig moeten vallen met berekeningen, en we ze meer taallessen moeten geven. Want iemand die Goethe niet in het oorspronkelijke Duits kan lezen, kan volgens hem nooit écht een verlicht mens zijn.
Postzegel
Zelfingenomenheid zie je in alle vakgebieden, dus. Waarom er dan wél het woord 'bèta-arrogantie' bestaat, en geen alfa- of gamma-variant? Volgens mij komt dat omdat formules en metingen weinig ruimte laten voor persoonlijke interpretatie, en dat horen mensen niet graag. En zeker niet als die lastig voor te stellen zijn, zoals kriebelige symbolen op een schoolbord, gekromde tijdruimte, of quantumvelden. Toch is dat de kunst: de verleiding weerstaan om je persoonlijke kijk tot standaard te verheffen. Rutherford slaagde daarin, toen hij gemeten had dat goudatomen anders opgebouwd zijn dan hij verwachtte. Best wel bescheiden van hem, eigenlijk. Hij kreeg dan ook in 2008 een eerbetoon: Nieuw-Zeeland zette zijn gezicht op een postzegel.
Gideon Koekoek, universitair hoofddocent theoretische natuurkunde