Er heerst onrust, merkt Daan Westra, universitair docent bij onderzoeksinstituut CAPHRI, wanneer hij met Amerikaanse collega’s praat. En dat is regelmatig, want zijn vakgebied – de organisatorische kant van gezondheidszorg – is groot aan de andere kant van de oceaan. “Zo’n 75 procent van de gepubliceerde artikelen komt uit Noord-Amerika. Ik zie een shift naar onzekerheid, dat is nieuw. Tijdens Trumps eerste termijn was er veel gelatenheid: we moeten dit nu even uitzitten. Nu verandert alles zo snel. Ons vakgebied wordt altijd beïnvloed door de politiek, maar als er een grote wetswijziging aankomt, bijvoorbeeld de invoering van Obamacare, waardoor meer Amerikanen een zorgverzekering kregen, dan weet je dat ruim van tevoren. Nu heb ik geen idee hoe het er over een jaar voor staat, niemand heeft dat. Ik ken mensen die een financieel overleg gepland hadden en tegen wie werd gezegd: hoeft niet meer, we weten niet voor welke projecten er straks nog geld is.”
Bezuinigingen
De financiële onzekerheid wordt voor een groot deel veroorzaakt door de bezuinigingen binnen de National Institutes of Health (NIH), de grootste Amerikaanse financier voor (bio)medisch onderzoek. Men wil – na eerder vrijwel het gehele budget tijdelijk te hebben bevroren – de zogenaamde ‘indirecte kosten’ terugdringen van 50-60 procent naar 15 procent. Dat betekent dat bijvoorbeeld ondersteunend personeel of het onderhoud van laboratoria niet meer betaald kunnen worden. Voorlopig worden deze bezuinigingen door een rechter geblokkeerd.
“Het is de onzekerheid die het ergste is”, zegt ook een UM-alumna, die nu bij een Amerikaanse universiteit werkt. Ze wil anoniem blijven, “want deze regering heeft al zulke extreme dingen gedaan, dat je gewoon niet weet of het consequenties kan hebben om je uit te spreken in de pers”. Vooral promovendi en post-docs komen in het nauw, vertelt ze. “Op dit moment worden al onze onderzoeksaanvragen onder de loep genomen. We weten niet welke projecten door kunnen blijven gaan en dus ook niet of er PhD-posities zijn. Zo verliezen we een heel cohort aan getalenteerde wetenschappers.” Sinan Gülöksüz, universitair hoofddocent bij de Maastrichtse vakgroep psychiatrie en neuropsychologie en ook verbonden aan de Yale School of Medicine, herkent het. “Verschillende promovendi die al aangenomen waren, hebben te horen gekregen dat ze toch niet kunnen komen.”
Ontslaggolven
En dat heeft ook weer gevolgen voor de Europese partners, zegt Kasia Czabanowska, hoogleraar internationale gezondheid bij CAPHRI. “Wij werken bijvoorbeeld samen met Indiana University aan een doctoraalprogramma in volksgezondheid. Ik hoorde dat men er minder mensen gaat toelaten. En krijgen ze later nog een baan? Onze afgestudeerden komen vaak bij de Centers for Disease Control and Prevention (CDC), het Amerikaanse RIVM, of de overheid terecht. Daar zijn grote ontslaggolven gaande.”
Inderdaad zijn al duizenden Amerikaanse ambtenaren ontslagen, iets wat iedere Amerikaan merkt, zegt Westra. “Wij organiseren bijvoorbeeld een gezamenlijk congres, dat dit jaar in Europa is. Sommigen van mijn Amerikaanse collega’s weten niet zeker of ze kunnen komen. Ze moeten hun paspoort verlengen om een visum te krijgen en door alle ontslagen duurt alles veel langer dan normaal.”
Toegang tot data
Ook de terugtrekking van de VS uit de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) heeft financiële gevolgen hier, zegt Czabanowska. “Wij hebben een Europese onderzoeksaanvraag moeten terugtrekken, omdat er geen geld meer voor is. Ook een speciaal nummer van een journal dat de WGO zou financieren gaat waarschijnlijk niet door.” Maar grotere zorgen maakt ze zich over de stop op uitwisseling van data. “Wat als er weer een pandemie uitbreekt? De CDC kan nu al niet meer alle data verzamelen, laat staan uitwisselen.”
Ook Gülöksüz weet niet zeker of Europese instituten nog toegang tot alle data uit de VS hebben. “Een nieuwe versie van de ABCD, een belangrijke databank voor psychiatrisch en neurologisch onderzoek, zou in januari beschikbaar komen, maar dat is niet gebeurd. Op dit moment nemen ze geen nieuwe toegangsverzoeken aan, dus het kan zomaar zijn dat straks alleen Amerikaanse universiteiten er gebruik van kunnen maken. Daar komt nog bij dat alles rondom LGTBQIA+, gender en ras/etniciteit taboe lijkt te zijn. Terwijl de VS juist veel progressiever was dan Europa bij het verzamelen van dat soort data.”
Terug naar Europa
De UM-alumna heeft de omslag ook gemerkt. “Ik had het idee dat we eindelijk op een punt waren waarbij iedereen doordrongen was van het belang van diversiteit – iets wat naar mijn mening niet politiek zou moeten zijn – maar we gaan in rap tempo terug naar het niveau van vijftien jaar geleden. Het tegenstrijdige is ook: we moeten volgens de wet in al onze onderzoeksaanvragen iets schrijven over hoe we wetenschap toegankelijk voor iedereen proberen te maken. Ik vrees niet zozeer voor de financiering van mijn eigen onderzoek, omdat het fundamenteel en apolitiek is, maar in iedere aanvraag onderstreep ik het belang van vrouwen in bètavakken en mijn bijdrage daaraan.”
Ze overweegt serieus om terug naar Europa te gaan. Maar ligt daar de oplossing, vraagt Gülöksüz zich af. “Overal wordt op wetenschappelijk onderzoek en onderwijs bezuinigd. En er zijn zoveel andere verontrustende dingen gaande, dat mensen dit misschien al snel als een niet zo’n belangrijke zorg zien.”