In het akkoord uit 2022 staan allerlei financiële afspraken over het verstrekken van starters- en stimuleringsbeurzen voor wetenschappelijk personeel, over sectorplannen, praktijkgericht onderzoek in het hoger beroepsonderwijs, maar ook bijvoorbeeld over studentenwelzijn. Een overeenkomst, ondertekend door zowel de universiteiten als de toenmalige minister van Onderwijs, Robbert Dijkgraaf.
Maar toen kwam er dus een nieuw kabinet en een nieuwe Onderwijsminister. Eppo Bruins gooide de starters- en stimuleringsbeurzen overboord. Nadat begin april de Eerste Kamer met de kabinetsbezuinigingen instemde, kondigden de universiteiten van Tilburg en Nijmegen aan naar de rechter te stappen. Want hoe is het mogelijk dat een akkoord opeens niets meer waard blijkt te zijn? ‘Andere poppetjes op het bordes, andere prioriteiten, andere investeringen’. Kan dat zomaar?
prof. Raymond Schlössels, foto archief RS
Gerespecteerd
Zo werkt het niet, licht Raymond Schlössels, hoogleraar bestuursrecht aan de Universiteit Maastricht, toe. “Hoofdregel blijft dat een akkoord, een overeenkomst, ook door een nieuwe regering gerespecteerd moet worden. Anders tast je de rechtszekerheid aan. Het gaat om het vertrouwensbeginsel, een beginsel van behoorlijk bestuur.”
Is het arrogantie van Den Haag? Om te denken dat zij een overeenkomst eenzijdig kunnen opzeggen? De minister moet toch beter weten? “Hij ziet echt wel de risico’s, het is politieke onwil, dit kabinet heeft simpelweg andere prioriteiten.”
Bruins wilde aanvankelijk bezuinigen op de sectorplannen. Extra onderzoeksgeld zou daardoor wegvallen, terwijl er al volop geïnvesteerd was. Bruins werd gewaarschuwd, onder andere door de UNL, het overkoepelende orgaan van universiteiten: het schrappen van de sectorplannen zou voor juridische problemen kunnen zorgen.
Schlössels: “Dat was een heel slechte zet, juist vanwege al die toekomstgerichte investeringen. De starters- en stimuleringsbeurzen, die Bruins nu als ‘wisselgeld’ gebruikt, zijn in die zin een ‘veiligere’ keuze. Dat geld is nog niet allemaal vrijgegeven.” Tegelijkertijd, onderstreept Schlössels, is het altijd het doel geweest van oud-minister Dijkgraaf om de universiteiten duidelijkheid te geven, ook met de starters- en stimuleringsbeurzen, om ze een meerjarenperspectief te bieden en de werkdruk te verminderen. Als toegezegde investeringen opeens gebakken lucht blijken, loopt het vertrouwen in de overheid een behoorlijke deuk op, meent de Maastrichtse hoogleraar.
Collectief
Nu stappen Tilburg University en de Radboud Universiteit in Nijmegen naar de rechter. Die eerste liet in Trouw weten dat ze naar de rechter willen vanwege geleden schade. “Wij hebben met die starters- en stimuleringsbeurzen een vliegende start gemaakt”, aldus een woordvoerder van Tilburg University in het dagblad. “We hadden een gerechtvaardigd vertrouwen dat we die beurzen de komende jaren zouden ontvangen.” Maastricht sluit zich (nog) niet aan. “Als je schade wilt verhalen, moet je die aantonen. Dat is een tijdrovende en complexe zaak”, zei de UM-woordvoerder onlangs in Observant. Maar de zaak van Nijmegen en Tilburg wordt wel “vol belangstelling” gevolgd.
Schlössels vraagt zich hardop af of het niet van meerwaarde is als alle instellingen gezamenlijk optreden, “een collectieve nakomingsactie. Het maakt je niet sterker op het speelveld als je los van elkaar naar de rechter gaat. De UM zegt dat het tijdrovend is, ja, dat klopt, maar deze kwestie speelt al een hele tijd. Zo’n dossier zou toch al klaar moeten liggen? Ik sluit andere overwegingen niet uit.” Sommige universiteiten zullen geen zin hebben in een strijd, omdat het ‘onhandig’ is, omdat ze de minister niet tegen de haren in willen strijken. Denk aan de Wet Internationalisering in Balans die eraan zit te komen, de taaltoets voor anderstalige opleidingen, de ‘uitzonderingspositie’ als universiteit in een krimp- en grensregio.
Wat verwacht Schlössels van de rechtszaak? Kan de staat zeggen: ‘Beste rechter, we kunnen niet anders, er zijn op dit moment grotere problemen bij defensie en op asiel, dus moet er geld weg bij het hoger onderwijs en wetenschap?’ “Een rechter zal bekijken of de overheid ‘in redelijkheid tot een besluit is gekomen’.” Met andere woorden: is het redelijk om bij de ene sector iets weg te halen om het vervolgens aan de andere te geven. “Bij zwaarwegende argumenten zou dat zomaar kunnen. Maar zijn die er? Dat vraag ik me af. Waar het uiteindelijk om gaat is betrouwbaarheid, van financieel beleid, van de overheid.”