Nee, de Russische invasie van Oekraïne en de oorlog in Gaza vormden niet de aanleiding. Sterker nog, die waren nog niet eens begonnen toen Erlichman in 2021 samen met een collega van het King’s College London het Occupation Studies Research Network oprichtte. Het doel: academici die onderzoek doen naar militaire bezettingen samenbrengen.
Dat is aardig gelukt, want mede dankzij de belangstelling voor de twee conflicten die inmiddels het nieuws domineren kent het netwerk al meer dan tweehonderd leden van over de hele wereld. Een uitgelezen kans om het onderwerp systematischer te bestuderen, vertelt Erlichman. “Dat gebeurde hiervoor eigenlijk nauwelijks. Terwijl die kennis enorm van pas komt.”
Waarom bezetten machthebbers een gebied, wat drijft hen?
“Allereerst: ze gebruiken het woord ‘bezetten’ zelf nooit, want dat erkennen kan juridisch nadelig zijn. Vaak gaat het over het ‘bevrijden’ van een gebied, een ‘regime change’ of, in Poetins geval, een ‘speciale militaire operatie’. Of men claimt dat het ter bescherming van de eigen staat is, zoals de Israëlische regering doet.
“Het is een aantrekkelijke optie, leiders denken dat ze hun doel snel zullen bereiken. Erin en eruit. Dat dachten de Amerikanen ook in Irak en Afghanistan. Poetin meende dat hij wel ‘even’ een marionettenregering in Kyiv kon installeren. Maar het sleept zich bijna altijd langer voort dan gepland.”
Bestaan er ‘succesvolle’ voorbeelden?
“Bij die vraag wijzen politici vaak op de bezetting van West-Duitsland en Japan door de geallieerden na de Tweede Wereldoorlog. ‘Dat zijn daarna toch welvarende democratieën geworden’, klinkt het dan. En dat klopt ook, maar de omstandigheden zaten mee. In Duitsland was het doel om het nazisme te verdrijven en een stabiele democratie te vestigen. Daar stond een groot deel van de bevolking voor open, want het vorige systeem had gefaald: de oorlog was catastrofaal geëindigd, met grote verliezen en vernietiging, in Japan zelfs met een atoombom. Daarnaast voelden de Duitsers ook de dreiging van een derde partij, de Sovjets, waar ze banger voor waren dan voor de Westerse geallieerden.
“Die context is momenteel totaal afwezig in Oekraïne en Gaza. Hiervoor was er geen sprake van massale vernietiging door de oorspronkelijke regering. En in de ogen van de meeste bewoners is er nu geen grotere dreiging denkbaar dan die van de bezetter zelf. Je moet daarom heel voorzichtig zijn met het verwijzen naar ‘goede’ voorbeelden, want die zijn zeldzaam. Veel vaker mislukken bezettingen: de doelen worden niet behaald terwijl landen verwoest achterblijven.”
Waarom is het over het algemeen een recept voor mislukking?
“Bezettingen kennen enkele fundamentele problemen, onder meer als het gaat over legitimiteit. De inwoners van het gebied zien de nieuwe heerser als een macht van buiten die geen recht heeft om te regeren, en die uiteindelijk weer zal vertrekken. Geweld, of de dreiging daarvan, is vaak de enige manier om de bewoners onder de duim te houden. Dat is zeer kostbaar voor de bezetter: je moet veel middelen inzetten – geld, materieel, soldaten – en constant op je hoede zijn.
“Daarnaast zit je in een soort trilemma: je moet op drie vlakken mensen overtuigen dat het geoorloofd is wat je doet. Je wil de bezette bevolking laten zien waarom ook zij er baat bij hebben. Tegelijkertijd moet je tegenover je eigen bevolking verdedigen waarom de enorme kosten de moeite waard zijn. En als laatste is het belangrijk om de internationale gemeenschap ervan te overtuigen dat de inval gerechtvaardigd is, zodat je jezelf niet isoleert. Die drie groepen hebben vaak verschillende belangen en verwachtingen.
“Dat maakt het op lange termijn erg lastig vol te houden. Kijk maar hoe de Amerikanen zich plots terugtrokken uit Afghanistan, nadat er twee decennia lang met belastinggeld en mensenlevens is gesmeten. Ze slaagden er maar niet in om zowel hun eigen bevolking als de Afghanen te overtuigen.”
En een land als Israël is zich daar niet van bewust?
“Zeker wel. Ze hebben eerder gebieden zoals Gaza bezet en zich daar deels weer uit teruggetrokken, omdat het te kostbaar was en het onmogelijk bleek om er op een stabiele manier te regeren. Maar nu, twee jaar na de brute aanval door Hamas op 7 oktober 2023, is het onduidelijk welk doel de Israëlische regering wil bereiken met het leed en de vernietiging die ze aanricht in Gaza. Het beleid is steeds radicaler geworden en het nieuwe doel lijkt volledige bezetting te zijn, tegen al het gezond verstand in.
“En je ziet het nu ook op alle drie de fronten misgaan. De Israëlische bevolking is de oorlogssituatie steeds meer zat, net als het feit dat het centrale politieke doel van het bevrijden van de gijzelaars nog altijd niet behaald is. De Palestijnen zullen de machtsovername nooit accepteren. Tegelijkertijd wordt Israël internationaal in toenemende mate een pariastaat. De Israëlische regering heeft zichzelf in een onhoudbare situatie gemanoeuvreerd. De vraag is wanneer de druk op Netanyahu te hoog wordt.”
Oekraïne, 19 februari 2024: Russische soldaten inspecteren voertuigen bij een controlepost in het deel van de Oost-Oekraïense oblast Zaporizja dat sinds 2022 wordt bezet door Rusland. Foto: Shutterstock
Zit Poetin in een vergelijkbare situatie?
“In zekere zin wel. Hij heeft zijn bevolking resultaat beloofd. Veel Russen hebben hun zonen zien sneuvelen, het geld in de oorlogsmachine had aan andere zaken besteed kunnen worden, terwijl de internationale sancties tegen Rusland erg ontwrichtend zijn. Hoe lang kan hij een vredesdeal blijven uitstellen? Wanneer wordt het politiek en economisch te kostbaar?”
Brengt de huidige situatie Netanyahu en Poetin wel dichter bij hun doel?
“De paradox van bezettingen is dat ze op lange termijn vaak juist het tegenovergestelde resultaat hebben dan waar de machthebber op hoopte. De trauma’s die de inwoners van het ingenomen gebied oplopen, kunnen de samenleving nog decennia beïnvloeden. Denk aan haat en wraakgevoelens. De Israëlische regering claimt dat ze handelt ter bescherming van de eigen staat, maar hoe gaat deze situatie in vredesnaam een veiligere situatie opleveren voor de Israëlische bevolking? Hoe kun je ooit vredig samenleven met de Palestijnen als de wrok alleen maar verder gevoed wordt?
“De geschiedenis toont ook dat in het bezette gebied gevoelens van nationalisme vaak sterker worden, met verhalen over een kwaadaardige vijand en het heldhaftige verzet van de eigen bevolking. Politieke partijen die inzetten op veiligheid, het herstel van de natiestaat en ‘normaliteit’ worden na afloop van de bezetting vaak populair. Ik verwacht dat zoiets ook in Oekraïne zal gebeuren, terwijl Poetin juist zijn invloed hoopte te vergroten.”
Leveren deze conflicten ook nog nieuwe inzichten op?
“Je kunt hier als onderzoeker op verschillende manieren naar kijken. Vanuit juridisch oogpunt – wat mag een bezetter wel en niet doen volgens internationaal recht – of politiek, naar hoe men in het bezette gebied regeert. Als historicus ben ik het meest geïnteresseerd in de sociale en politieke interacties tussen bezetter en bezette bevolking, inclusief hoe mensen omgaan met de onderdrukking en het geweld.
“Voor historische situaties is het door het gebrek aan bronnen soms lastig om een beeld te krijgen van het dagelijks leven van ‘gewone’ mensen in bezet gebied. Maar nu kun je het bijna in real time bestuderen. Ik was onlangs bij een lezing van een Oekraïense onderzoeker, Svitlana Makhovska, die honderden mensen had geïnterviewd in dorpjes waar de Russen net verdreven waren. Dat was zeer indrukwekkend. Ze zijn voor het leven beschadigd, sommigen hebben hun dochters verkracht zien worden door Russische soldaten. En toch hebben ze manieren gevonden om te overleven, om verder te gaan met hun leven.
“Het is belangrijk om goed te begrijpen hoe dit werkt, wat de gevolgen zijn. Want hoe pijnlijk het idee ook is, dit zullen zeker niet de laatste militaire bezettingen zijn die we mee gaan maken.”