Helemaal verrast over die uitkomst was hij niet, moet onderzoeker en promovendus Milan Betz toegeven, terwijl hij een foto laat zien van zichzelf met zijn been in een enorme emmer met ijs. Ook hij moest eraan geloven in zijn onderzoek, dat een voortzetting was van een studie die in 2019 werd uitgevoerd aan de Universiteit Maastricht. Destijds bleek al dat er vraagtekens konden worden gezet bij de jubelverhalen over de heilzame werking van ijsbaden bij sporters.
“De laatste tien, vijftien jaar is al meermaals aangetoond dat die kou misschien helemaal niet zo goed is voor de spieradaptatie”, vertelt Betz. Dat is het proces waarbij spieren worden geprikkeld om te groeien door belasting, zoals (kracht)training. Maar waarom doen ze dat dan minder goed als ze worden gekoeld? Dat is de vraag die Betz in zijn eigen onderzoek wilde beantwoorden. “Werken bepaalde enzymen in de spieren minder goed door de kou? Worden signaalmoleculen [die informatie moeten overbrengen binnen cellen] niet getriggerd? Of heeft het te maken met doorbloeding? En zo waren er nog wel meer vragen. Dat was het startpunt van mijn promotietraject.”
Kleinste vaten
Op de afdeling Humane Biologie van de faculteit Health, Medicine and Life Sciences bracht Betz de doorbloeding van zelfs de allerkleinste bloedvaten in de spieren in kaart. Daarvoor maakte hij met een geavanceerd apparaat echo’s van de benen van twaalf mannelijke proefpersonen. Doordat er twee van zulke machines voorhanden waren – “met dank aan interne geneeskunde” – kon op precies hetzelfde moment in beide benen de doorbloeding worden gemeten.
Dat gebeurde ’s ochtends, als de proefpersonen nog op bed lagen en de bloedstroom nog redelijk laag was. “Daarna deed iedereen een krachttraining, op maximale intensiteit. Heel pittig”, vertelt Betz, die onder andere een legpress, waarbij vanuit zittende stand een gewicht wordt weggeduwd, op het lijstje met oefeningen zette. “Je zag die doorbloeding omhoogschieten, in beide benen.”
Tot zover niks geks – maar toen kwam het ijsbad. Om de metingen goed te kunnen blijven doen, op beide benen tegelijk, moesten de proefpersonen plaatsnemen op een hometrainer. Op de plek van de pedalen hadden Betz en zijn team grote, ronde emmers geplaatst. De een tot aan de rand gevuld met water gelijk aan de lichaamstemperatuur en de ander met ijs. Nadat de proefpersonen op de fiets hadden gezeten, met hun benen tot aan de liezen in de emmers, kon er opnieuw worden gemeten.
Amper bloed
“Toen zagen we dat die doorbloeding in het koude been 60 tot 70 procent lager was ten opzichte van het controlebeen, het volume was veel minder.” Anders gezegd: “Er ging letterlijk minder bloed naar de spieren.” Door de kou waren vaten dicht gaan zitten of vernauwd. “Het opmerkelijkste was dat het erg lang duurde”, vervolgt Betz. “Zelfs drie uur na het ijsbad, toen de spier allang weer was opgewarmd, bleef de doorbloeding lager, tot wel 25 procent.”
Hij gaf zijn proefpersonen ook een eiwitshake “met een speciaal aminozuur, zeg maar een bouwsteentje van eiwitten, dat we makkelijk konden terugvinden”. Zo kon Betz precies zien hoeveel voedingsstoffen er nog naar de spieren zouden gaan – een belangrijke indicator voor het herstel. “We zagen dat er veel minder van de shake terechtkwam in het koude been dan in het controlebeen. De mensen bij wie de doorbloeding het sterkst was verlaagd, namen de minste aminozuren op.”
Spieren kweken
Op de lange termijn kan dat een nadelig effect hebben op de spiergroei- en kracht, iets waarvoor sporters juist zo hard trainen. In weer andere onderzoeken – waarin proefpersonen drie maanden werden gevolgd terwijl ze drie keer per week een krachttraining afwerkten en daarna het koude water indoken – is dat al aangetoond. Betz: “Het is natuurlijk een gek gegeven dat je je spieren eerst een prikkel geeft om groter te worden, maar dat proces daarna weer afremt door de kou.”
Maar hoe zit het dan met al die topsporters en atleten die bewust de kou opzoeken zodra ze van de atletiekbaan komen of van de fiets stappen? “Dat is net even anders”, benadrukt Betz. “Ons onderzoek is meer gericht op spiergroei en adaptatie, specifiek na krachttraining. Bovendien lieten we de mensen twintig minuten in het ijswater zitten, dat gebeurt niet altijd. Er zijn nog heel veel situaties waarin de uitkomsten anders kunnen zijn, bijvoorbeeld bij hardlopers of mensen die duurtrainingen volgen. Ook een toernooi of wedstrijd is weer anders, met een andere inspanning. Daarnaast speelt het mentale aspect mee. Kou dempt de pijn, dat is wel fijn als je de dag erna weer in actie moet komen.” Dat neemt niet weg dat de minder goede effecten aanwezig blijven, “zoals minder voedingsstoffen die naar de spieren gaan”.
Betz heeft nog wel wat vragen over. Bijvoorbeeld wat de effecten zouden zijn bij vrouwen, die zijn nu niet meegenomen in het onderzoek. “Hun lichaamssamenstelling is anders, net als de onderliggende vetlaag. Dat is dus zeker nog de moeite van het onderzoeken waard”, zegt Betz. “Maar ik denk dat we nu toch wel kunnen zeggen dat een sporter die sterker wil worden en spieren wil kweken, gewoon niet in een ijsbad moet gaan zitten.”