Dit artikel is voor het eerst verschenen op 01-10-2025.
“Even Strava aanzetten”, bedenkt Smits terwijl hij zijn telefoon erbij pakt.
De wapensteen en Marx-plaquette op de gevel van Bouillonstraat 8-10, foto: Observant
We staan aan de overkant van de rechtenfaculteit, Bouillonstraat nummer 8-10. Het is een oud stadspaleis, de Hof van Slijpe, ooit onderkomen van de kleinzoon van Willem van Oranje, lepelt de decaan en hoogleraar privaatrecht op. Hem moet van het hart dat hij de wapensteen (niet van de familie Van Slijpe, maar van een andere familie) die recent op de gevel is aangebracht, “niet mooi” vindt, “hij past hier niet”.
Dan de plaquette eronder, die vermeldt dat de Duitse denker Karl Marx een tijdje verbleef in het pand in de 19e eeuw. “Niks van waar. Marx bezocht zijn zus, die was getrouwd met een Maastrichtse advocaat die weliswaar hier zijn kantoor had gehad, maar zij woonde ten tijde van Marx’ bezoek op de Markt.” Desinformatie noemen we dat tegenwoordig.
Leiden
Smits heeft een tweetalige wandelgids (Engels en Nederlands) gewijd aan tientallen historische weetjes die zowel juridisch als politiek interessant zijn. Zeven kilometer is de afstand, te doen voor de meeste wandelaars. Hij heeft al een keer eerder een soortgelijke stadsgids uitgebracht, in 1995, in Leiden, waar hij destijds aan de rechtenfaculteit werkte. “Er is wel een verschil tussen beide steden”, geeft hij toe. “Leiden heeft een rijke geschiedenis van juristen; de Leidse universiteit bestaat al meer dan vier eeuwen. Over zowat elk huis valt wel iets juridisch te vertellen.” De Maastrichtse universiteit wordt binnenkort vijftig jaar en telt minder ‘grote namen’. Toch weet Smits boeiende feiten op te tekenen, of het nu om een bekend arrest gaat met een Maastrichts element of om de eerste vrouw in Nederland die hier haar stemrecht uitoefende.
Knie
De decaan had tien jaar geleden al het plan om in Maastricht een juridische wandelroute uit te stippelen (hij houdt van wandelen en hardlopen, zo heeft hij door alle straten van de stad gerend, door álle wijken, van Heugem tot Borgharen). De nieuwsgierige wetenschapper ploos allerlei geschiedenisboeken uit, doorzocht archiefmateriaal uit het Historisch Centrum Limburg en Delpher, een online platform dat toegang biedt tot gedigitaliseerde kranten, boeken en tijdschriften. “Allemaal heel waardevol”. Uiteindelijk heeft hij flink moeten snoeien in de opbrengst, “het werd anders niet meer leesbaar”.
Panden van bekende winkelketens als Rituals (waar het vroegere Romeinse straatniveau nog zichtbaar is) en Sostrene Grene (geboortehuis van Petrus Regout, oprichter van de aardewerkfabriek die later bekend werd als de Sphinx) worden met de gids in de hand met andere ogen bekeken. Net als de kinderkopjes op de grond. Mooi, maar gevaarlijk. Op 8 juni 2011 bleef een vrouw in de Sint Bernardusstraat met haar schoen achter zo’n steen haken, vertelt Smits. Ze viel, verwondde haar knie en stelde de gemeente Maastricht aansprakelijk. De rechter ging er niet in mee. Ze kon niet aangeven achter welke steen haar voet precies was blijven steken. “Loop voorzichtig”, geeft hij de wandelaar mee.
Cellen
Volgende stop: het stadhuis op de Markt. Er valt zoveel over te vertellen, zegt Smits – dat blijkt wel uit de vele woorden die hij eraan wijdt in de gids. Hoewel het hoofd een beetje tolt van de jaartallen en feiten, is de lezer wel in één klap bekend met de rijke historie. De stad werd bijna zeshonderd jaar lang geregeerd door twee machthebbers: de prins-bisschop van Luik en de hertog van Brabant (later de Staten-Generaal van de Republiek der Verenigde Nederlanden). Een bijzonder fenomeen, deze tweeherigheid, dat je onder andere terugziet in het ontwerp van het stadhuis. Links van de trap waren de kamers voor de Luikse bestuurders en rechters, rechts op de hoek die voor de Staatse macht. De een sprak er recht op woensdag, de ander op vrijdag.
Voorheen zetelden de rechters in het Dinghuis, het huidige VVV-gebouw in de Grote Staat. Smits toont een oude foto van het voormalige ‘Hooggerecht’. In overhangende kamertjes aan de zijkant (die er nu niet meer zijn) bevonden zich cellen. Na veroordeling werden bandieten opgehangen, gewurgd of verbrand. Wie lichtere vergrijpen op z’n geweten had, werd verbannen, weet de decaan. Liet die persoon zich toch zien in de stad, dan werd die alsnog opgehangen. “Dit alles zorgde voor een ongekend goede doorstroom”, vermeldt hij. Smits weet dit soort ironische, sarcastische zinnetjes goed te verweven; ze zorgen voor luchtigheid en een lach. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor de beschrijving van Sint Pieterstraat 21, waar een beruchte galerie was gevestigd in de jaren zestig van de vorige eeuw. Tijdens de Levende Opjekten Sjoo “inclusief een dans van twee vrouwen in doorzichtig plastic waarvan zij zich tijdens het optreden langzaam ontdeden” trad de politie op. “Uiteraard pas toen de show was afgelopen.”
Harlekijn
De herkomst van namen als Vrijthof, Grote Staat, Het Kinderwetje, Vijf Koppen; ze komen allemaal aan bod. Ook is er opvallend veel aandacht voor de socialistische kant van de maatschappij. Smits staat bijvoorbeeld stil bij de oude drukkerij en boekhandel Leiter-Nypels waar in de negentiende eeuw de voormalige voorman van de socialistische beweging in Limburg als jonge letterzetter aan het werk was. En voor wie houdt van lugubere weetjes: in het voormalige stadspaleis aan Sint Servaasklooster 33, het huidige Toon Hermans Huis, werden een advocaat en twee van zijn kinderen vermoord. “Hij had een ontevreden cliënt.”
Observant eindigt de tocht bij het standbeeld de Mestreechter Geis. “De vrolijke harlekijn zou het gemoed van de Maastrichtenaren belichamen”, schrijft Smits. Met een knipoog: “Als dat waar is, huisvest de stad blijkbaar weinig juristen.”
Tot slot, wie toch wil weten hoe het zit met ‘de kapper in Luik’, loopt door tot op het Bat, waar in vroegere tijden steenkool werd aangevoerd. De buurt kende veel prostitutie, maar met de invoering van de Zedelijkheidswet van 1911 werd daar paal en perk aan gesteld. Er zat voor Maastrichtse mannen niets anders op dan naar Luik te trekken. En nee, dus niet om de haarcoupe te laten bijwerken.
Een juridische wandeling door Maastricht/ A legal walk through Maastricht, Jan Smits, WJS Uitgevers, ISBN 978-90-835481-7-3