“Het idee is briljant”, vertelt Onno van Schayck, hoogleraar preventieve geneeskunde aan de faculteit Health, Medicine and Life Sciences (FHML), in 2002 aan Observant. Een vaccin dat de aanmaak stimuleert van eiwitten die zich aan nicotinemoleculen binden, waardoor deze te groot worden om in de hersenen te belanden en daar dopamine te laten vrijkomen. Het gevolg: geen bevredigend gevoel meer na een teug van een sigaret, wat stoppen met roken makkelijker moet maken.
De Amerikaanse farmaceut Nabi werkt er al een tijd aan, experimenten bij ratten en cavia’s waren succesvol. Voor de volgende stap, proeven bij mensen, klopt het bedrijf aan in Maastricht. De universiteit heeft immers een goede reputatie als het gaat om onderzoek naar stoppen met roken. Begin 2003 start de zoektocht naar proefpersonen.
Hoge verwachtingen
Dat blijft niet onopgemerkt. Onder meer het NOS Journaal, CNN en de Duitse televisie hangen aan de lijn bij onderzoeksinstituut Extra (inmiddels opgegaan in Caphri). Onverdeeld blij met die aandacht is onderzoeksleider Van Schayck niet, geeft hij toe in Observant: het helpt niet als de verwachtingen te hoog worden. Desondanks blijven media in daaropvolgende jaren de voortgang van het onderzoek aandachtig volgen, van het AD en De Telegraaf tot de Volkskrant.
En zo is de weg vol hobbels en tegenslagen – die bij veel studies achter de schermen wordt afgelegd – voor de ogen van het publiek te volgen. Al direct dreigt het onderzoek vast te lopen door een gebrek aan proefpersonen. De dertig plekken voor rokers – die gedurende 38 weken móéten blijven roken, omwille van de betrouwbaarheid – zijn zo gevuld, maar niet- en ex-rokers, nodig als niet-rokende controlegroep, blijken minder happig op de injecties.
Race tegen de klok
Na de stroeve start volgen in 2005 de eerste positieve resultaten: het vaccin maakt, zoals gehoopt, antistoffen tegen nicotine aan, terwijl er nauwelijks bijwerkingen zijn. Maar dat wil nog niet zeggen dat het ook daadwerkelijk helpt met stoppen. Het vaccin neemt immers alleen de bevrediging van een sigaret weg, niet het verlangen ernaar. De volgende stap is het begeleiden – met gesprekken en antirookpillen – van zo’n zeshonderd rokers die graag willen afkicken, waarvan de helft ingeënt wordt.
Ook wordt onderzocht wat precies in de hersenen gebeurt en denkt men na over ethische gevolgen. Want wat te denken van ouders die hun kinderen preventief zouden willen inenten, of tabaksfabrikanten die gaan adverteren met het feit dat verslaving makkelijker te overwinnen is?
Intussen verandert het onderzoek in een race tegen de klok. Een Zwitserse en een Engelse farmaceut hebben afzonderlijk vergelijkbare middelen ontworpen en hopen het eerder op de markt te brengen. Maar Maastricht ligt voor, stelt Van Schayck in 2005 tegenover Observant. “Ik verwacht dat ons vaccin over twee à vier jaar in de handel is.”
Teleurstelling
Het loopt anders. Eind 2007 komt het onderzoek stil te liggen. De kredietcrisis is inmiddels in volle gang en de Amerikaanse opdrachtgever Nabi verkeert in financieel zwaar weer. Pas in 2009 wordt de studie hervat.
Die loopt uit op een teleurstelling. In 2014, twaalf jaar na de eerste veelbelovende berichten, blijkt dat het vaccin geen meerwaarde heeft. Van de ingeënte rokers stopten er niet meer dan de proefpersonen die een placebo kregen. Farmaceut Nabi, inmiddels overgenomen door een ander bedrijf, geeft er de brui aan en ook de concurrerende vaccins floppen.
“Het heeft veel energie en tijd gekost, we verwachtten er een hoop van, (...) maar goed, het is nu eenmaal inherent aan onderzoek dat je niet weet wat eruit komt”, reageert Van Schayck nuchter.