“Ik herinner me nog die mailtjes uit de tijd dat ik promoveerde, twintig jaar geleden, zogenaamd van een Nigeriaanse prins die je een deel van zijn rijkdom zou toekennen als je een paar duizend euro overmaakte”, vertelt Anna Wilbik, inmiddels hoogleraar aan de faculteit Science and Engineering (FSE). “Daar trapten toen ook al mensen in.” Om maar aan te geven: als oplichters al succesvol waren met generieke mails van een wildvreemde, hoe moet het dan als ze gepersonaliseerde berichten versturen die afkomstig lijken van een bekende?
Want dat is steeds vaker het geval, mede dankzij de ontwikkelingen op AI-gebied. De voorbeelden zijn legio. Een fake appje of sms van een zoon of dochter die dringend geld nodig heeft, een telefoontje van een nepagent of -bankmedewerker over een onveilige situatie waarbij het nodig is om geld op een ‘veilige’ rekening te storten, inloggegevens te overhandigen of waardevolle spullen en de bankpas te laten ophalen door een ‘collega’.
Op maat gemaakt
“Oplichters weten tegenwoordig veel over hun slachtoffers”, zegt Wilbik. “Denk maar aan hoeveel informatie mensen achterlaten op sociale media. Maar ook via registers zoals de Kamer van Koophandel.” AI kan met zulke info makkelijk en snel duizenden ‘op maat gemaakte’ berichten creëren, vult promovenda Spriha Joshi aan. “Of ze laten de situatie ‘echter’ lijken, bijvoorbeeld door complete websites na te maken of via deepfakes de stem van een bekende na te doen.” Het maakt dat mensen steeds makkelijker in de val lopen, stelt Wilbik, wijzend op een rapport van het Centraal Bureau voor de Statistiek, waaruit blijkt dat vorig jaar één op de zes Nederlanders van 15 jaar of ouder het slachtoffer was van online criminaliteit.
Tegelijkertijd wordt de opsporing van oplichters steeds uitdagender. Niet alleen omdat de politie kampt met personeelsgebrek, zegt Frank Thuijsman, eveneens hoogleraar aan de FSE. “Maar ook doordat de dader niet altijd fysiek aanwezig hoeft te zijn, maar vanuit thuis, achter de computer, ergens ver weg, kan opereren. En dus op veel verschillende plekken tegelijk slachtoffers kan maken.” Terwijl de aangiftes wel nog gewoon bij de regionale politiebureaus binnenkomen, vertelt Joshi. “Vaak onderzoeken rechercheurs verspreid over het land misdrijven, maar weten ze niet dat het om dezelfde dader of organisatie gaat, of komen ze er pas te laat achter.”
Patronen vinden
En daar kan AI juist een helpende hand bieden. “AI is goed in het vinden van patronen, in het leggen van verbanden. Het merkt dingen op die mensen makkelijk over het hoofd zien”, zegt Thuijsman. Daarmee zou je een tool kunnen maken die aangiftes uit het hele land analyseert en laat zien welke zaken wellicht met elkaar verbonden zijn, vervolgt Wilbik. “Zo kan de politie veel efficiënter werken en meer zaken oplossen.”
Precies aan zo’n systeem werkt Joshi op dit moment. Haar promotieplek – deels in Maastricht, deels bij de landelijke politie in Utrecht – komt voort uit een samenwerking met de politie die Thuijsman en Wilbik twee jaar geleden opzetten. “Tijdens een BBQ vertelde een politiemedewerker dat ze slimme, pas afgestudeerde datawetenschappers zochten”, vertelt Thuijsman. “Ik dacht: waarom maken we er niet een gezamenlijke promotie van? Dan krijg je een hele onderzoeksafdeling die meedenkt.” De Maastrichtse wetenschappers lossen geen zaken op, benadrukt Thuijsman, maar maken het de rechercheurs wel makkelijker om dat te doen.
F-games
Dat kan, naast het aan elkaar koppelen van zaken, ook door meer inzicht te krijgen in de werkwijzen van online oplichters. Ook hier komt AI weer van pas, zegt Joshi. “Bij het onthullen van structuren en netwerken. Er zijn veel verschillende rollen.” Zo zijn er de ‘opdrachtgevers’ of degenen die het eerste digitale contact leggen met slachtoffers, maar ook handlangers die bijvoorbeeld bij mensen thuis een bankpas ophalen of hiermee grote bedragen gaan pinnen. “Dat zijn vaak jongeren die geronseld worden via sociale media zoals TikTok, waarbij het als een soort spelletje wordt gepresenteerd, zogeheten f-games”, zegt Thuijsman. “Ze verdienen er een paar tientjes mee, maar hebben niet altijd in de gaten dat ze strafbaar zijn.” Daarnaast duiken er wereldwijd ook steeds meer “criminele services” op, zegt Joshi. “Denk aan bureaus die phishing mails voor je versturen, waar je gewoon een abonnement op kan nemen, alsof het Netflix is. Zulke ‘bedrijven’ hebben soms zelfs heuse callcenters. Als je begrijpt hoe alles georganiseerd is, dan geeft dat rechercheurs ook weer meer inzicht.”
Verstoppertje
Welke gegevens over oplichters Joshi allemaal ‘meegeeft’ aan haar AI-tools om zaken te verbinden en netwerken te onthullen? Daar wil het drietal geen details over prijsgeven. “Cybercriminelen passen zich snel aan, dus we willen ze niet wijzer maken”, zegt Wilbik. Opsporing is immers een kat-en-muisspel, beamen de drie. “De tijd is voorbij dat je iets jarenlang op dezelfde manier kunt aanpakken”, zegt Thuijsman. “Denk maar aan de nieuwe versie van ChatGPT, die kan weer zoveel meer dan de vorige. Criminelen krijgen steeds nieuwe mogelijkheden. Het is een beetje als verstoppertje spelen. Wij worden steeds beter in hen vinden, waarop zij zich steeds beter proberen te verbergen. Als er een makkelijke oplossing was, dan hadden we die al lang gevonden.”
Het is ook direct een waarschuwing, zeggen de onderzoekers. Oplichters worden alsmaar gewiekster, iedereen kan erin trappen. “Dus wees voorzichtig, denk na over waar je op moet letten”, zegt Wilbik. Maar minstens net zo belangrijk, vult Joshi aan: “Schaam je niet als je slachtoffer bent, doe altijd aangifte. Dat levert ook weer meer data op en daarmee betere modellen om de criminelen op te sporen.”