De afgelopen maand zat ik niet tussen de boeken, niet in de collegezaal, maar achter mijn laptop: een aanvraag schrijven voor de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Dagenlang formuleren, herformuleren, schrappen. Onderzoek kwam er nauwelijks aan te pas. Een collega vatte het droog samen: “Dit is toch gewoon onze job nu?” Wie succesvol is, schrijft meer aanvragen. En wordt dus minder onderzoeker, en steeds meer projectmanager.
Tegen die achtergrond kwam het nieuws van vorige week: de Tweede Kamer stemde in met de onderwijsbegroting van het vorige kabinet, inclusief bezuinigingen voor dit lopende jaar. Een koerswijziging blijft daarmee voorlopig uit, al is beloofd om vanaf 2027 die bezuinigingen terug te draaien. Dat wringt, zeker nu onze Rianne Letschert minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is. De boodschap lijkt: nieuw gezicht, maar voorlopig nog oud beleid.
Deze bezuinigingen zijn geen breuk met het verleden, maar een versnelling van wat al langer gaande is. NWO-beurzen dekken de kosten van onderzoeksprojecten al lang niet meer; de faculteit moet steeds vaker bijspringen. Intussen draait de machine door. Weken werk steken in aanvragen die nauwelijks voor elkaar onderdoen. Collega’s lezen mee, commissies beoordelen, interviews worden afgenomen. Een collectieve tijdsinvestering die moeilijk te verantwoorden is. Bestaand onderzoek toont dat peerreview slecht is in het herkennen van vernieuwend onderzoek. Interviews helpen daar zelden bij. Ze geven vooral de illusie van controle.
Ooit was het anders. In De Tweede Gouden Eeuw schetst de historicus Bastiaan Willink hoe Nederland tussen 1870 en 1940 uitgroeide tot een wetenschappelijke grootmacht, met een stroom aan Nobelprijzen voor onderzoekers als Pieter Zeeman, Hendrik Lorentz en Johannes Diderik van der Waals. Niet dankzij eindeloze competitie, maar dankzij investeringen: beter onderwijs, meer beschikbare posities, en vooral minder onderwijs- en administratielast. Met andere woorden: ruimte om te denken en te onderzoeken.
Vandaag doen we het omgekeerde. We organiseren schaarste en noemen dat excellentie.
Er zijn alternatieven. Meer basisfinanciering, zoals in België, waar elke academicus jaarlijks een gegarandeerd bedrag krijgt. Of zelfs gedeeltelijke loterijen voor subsidies, om de schijnprecisie van ons huidige systeem te doorbreken. Minder elegant misschien, maar eerlijker en vooral minder verspilling van precies datgene wat we zeggen te willen beschermen: tijd voor onderzoek.
Massimiliano Simons, universitair docent techniekfilosofie (FASoS)