Back to list All Articles Archives Search RSS Terug naar lijst Alle artikelen Archieven Zoek RSS

Ontkennen van Armeense genocide kan niet langer

Ontkennen van Armeense genocide kan niet langer

Photographer:Fotograaf: Armenian Genocide Museum-Institute - Yerevan

Op 24 april is in veel landen de Armeense genocide van 1915 herdacht. Maar de feiten, en vooral de term, zijn nog steeds heftig omstreden. De Leidse hoogleraar Turkish Studies Erik-Jan Zürcher bepleitte in een Studium Generale-lezing veel meer aandacht voor de zaak.

Honderd jaar geleden werd in die nacht van de 24ste april de elite van de christelijke Armeense minderheid door de Ottomaanse leiders gearresteerd op beschuldiging van collaboratie met vijand Rusland. Bovendien zouden Armeniërs de moslims aanvallen. ‘Om de staat te redden’ moeten ze verdwijnen, luidt het oordeel. Deportaties – ‘een noodzakelijk kwaad’ – worden in gang gezet. Een behoorlijk aantal vaak knappe en als hulp inzetbare kinderen wordt als oorlogsbuit bij hun ouders weggehaald en door moslimgezinnen ‘geadopteerd’. Veel vrouwen en meisjes worden verkracht. Mannen worden in de meeste gevallen onmiddellijk vermoord. Het zijn dus bijna uitsluitend vrouwen en kinderen die worden weggevoerd in de richting van de Syrische woestijn. Van de circa 2 miljoen Armeniërs sterven er ongeveer 800.000. Over het aantal doden bestaat geen eenduidigheid, evenmin als over het aantal Armeense inwoners in het Ottomaanse Rijk. Sommige bronnen spreken zelfs van anderhalf miljoen slachtoffers.

Tien miljoen Armeniërs leven vandaag de dag in Frankrijk, Rusland en de Verenigde Staten. Tweeëntwintig landen, waaronder Frankrijk en Rusland, hebben de Armeense genocide erkend, de Verenigde Staten, onder andere, niet. President Obama vermijdt het gebruik van het g-woord. Te veel belangen.

 “De erkenning van de genocide bepaalt de gespannen Armeens-Turkse bilaterale verhoudingen,” stelt Zürcher. “Waar de Armeense gemeenschap van de Turkse overheid het gebruik van de in hun ogen enig juiste term – genocide – verlangt, verwerpt de Turkse regering die eis met grote stelligheid en blijft eufemistisch spreken van de ‘Armeense kwestie’. Oké, zeggen de Turken, er zijn doden te betreuren aan Armeense zijde maar dat is een gevolg van de oorlog in combinatie met ondervoeding, ziekte, dorst en uitputting.”

“Het is tijd om van ons te doen horen”, zegt Zürcher. “Historici, in het bijzonder zij die de Turkse geschiedenis van het late Ottomaanse Rijk en het 20ste eeuwse Turkije tot hun vakgebied rekenen, hebben een speciale opdracht hiervoor te ijveren, vind ik.” Niet langer zou gedaan moeten worden alsof die niet gebeurd is, zoals dat in de jaren ’70 en ’80 van de vorige eeuw gemeengoed was.

Zürcher weet waarover hij het heeft want ook hij is een lange weg gegaan.

“Als student en later als beginnend docent aan de universiteit waren we ons nauwelijks bewust van de gebeurtenissen in 1915. Ze waren niet of slechtst als een terzijde opgenomen in de leerboeken. Bovendien stonden ze niet ter discussie, laat staan dat ze werden gekarakteriseerd als genocide.”

In zijn eerste grote en goed ontvangen publicatie uit 1984 over the Turkish National Movement (1905-1926), heeft ook Zürcher slechts beperkt aandacht gegeven aan de eliminatie van de Armeniërs, iets waarop een bevriende Armeense collega hem attent maakt. “Pas veel later, toen ik deel uitmaakte van een uitwisselingsverband met Turkse en Armeense wetenschappers, drong de kern van die kritische kanttekening tot me door. De periode tussen 1908 en 1925 kan geen recht worden gedaan zonder erkenning van de Armeense volkerenmoord. Die kun je niet langer als een voetnoot bij de Turkse geschiedenis beschouwen.”

Het huidige officiële Turkse standpunt – er heeft geen genocide plaatsgevonden – resoneert bij de bevolking. Sterker nog: die is ermee doordrenkt. Het is problematisch er in het openbaar een andere mening op na te houden, zelfs (of misschien juist) voor een Nobelprijswinnaar voor de literatuur als Orhan Pamuk.

Zürcher: “Deze versie van de geschiedenis wordt vaak werkelijk geloofd.” Gedurende de vijftig jaar na de oprichting van de Turkse staat in 1923, is een volledig stilzwijgen over de Armeense kwestie in acht genomen. “Het Turkse staatsonderwijs is helemaal ingericht op dit monddood gemaakte verleden. Hetzelfde geldt voor de media. En in het leger geldt het misschien nog wel het sterkst.”

Maar er gloort hoop, denkt hij: “In recent internationaal historisch onderzoek zijn nu al verscheidene aspecten als intentie, de uitvoering en de verantwoordelijkheid grondig onder de loep genomen. Mijlpaal was een congres aan de universiteit van Istanbul, tien jaar geleden. Sindsdien doen steeds meer Turkse onderzoekers en studenten mee. Aan hen de belangrijke opdracht mee te werken aan het ‘ont-weten’ van de Turkse bevolking.”

En dan gaat het niet puur over de episode in 1915. Wetenschappers erkennen meer en meer dat de huidige Turkse staat niet los gezien kan worden van de etnische zuivering. Zürcher geeft twee voorbeelden. “De Armeniërs die het hebben overleefd zijn gedwongen bekeerd tot de islam, en zijn vervolgens als islamitische Turken in plaats van christelijke Armeniërs opgegaan in de toenmalige maatschappij. Dan hebben we het over tienduizenden Armeniërs. Het is reëel te stellen dat menige Turk Armeense voorouders heeft, vaak zonder het zelf te weten. En dan is er ook de kwestie van de onteigening van Armeense bezittingen – niet alleen particulier eigendom maar ook scholen, kerken, fabrieken. Dat heeft de pas opgerichte staat een krachtige financiële impuls gegeven.”

Het zal een proces van heel lange duur zijn, daar is Zürcher van overtuigd. ‘Maar nu deze deur eenmaal is geopend, zal hij gelukkig nooit meer gesloten kunnen worden.”

Marianne Lubrecht

Categories:Categorieën:

CommentsReacties

There are currently no comments.Er zijn geen reacties.

Post a Comment

Laat een reactie achter

Door een reactie te plaatsen gaat u akkoord met de verwerking van de ingevulde gegevens door Observant.
Voor meer informatie: Privacyverklaring
By responding, you agree to send the entered data to Observant.
For more info: Privacy statement

Naam (verplicht)

E-mail (verplicht)