Toen ik hoorde dat Observant vanaf volgend jaar alleen nog online verschijnt, voelde dat als een verlies. Dat verraste me enigszins. Ik lees zelf dagelijks digitaal. Mijn studenten al helemaal. Waarom zou het verdwijnen van een papieren krant dan toch iets wegnemen? Misschien omdat een medium nooit zomaar een verpakking is. Het verandert ook wat erin verschijnt.
Neem deze column. Ooit was zoiets een lichte tekst; iets wat je las terwijl je door een krant bladerde. Op een website voelt dezelfde tekst anders. Als je hem daar kaal ziet staan, zonder foto's of hyperlinks, lijkt hij ineens verdacht lang. Alsof hij zich moet verantwoorden voor elke extra alinea.
Dat heeft te maken met een merkwaardige verschuiving. We denken vaak dat digitale media gewoon een nieuwe vorm van schrift zijn, maar in sommige opzichten lijken ze eerder op een terugkeer naar een orale cultuur.
In een orale cultuur zijn woorden vluchtig. Een boodschap verdwijnt zodra ze uitgesproken is. Daarom moet ze worden herhaald, opnieuw verteld, voortdurend aanwezig blijven. Schrift veranderde dat fundamenteel. Een tekst bleef bestaan zonder auteur. Je kon passages naast elkaar leggen en tegenstrijdigheden ontdekken.
Digitale media produceren weliswaar tekst, maar organiseren die volgens een andere logica. Berichten verdwijnen in eindeloze tijdlijnen. Nieuwe boodschappen duwen oude letterlijk naar beneden. Om zichtbaar te blijven moet je blijven posten en herhalen. Dat lijkt soms meer op spreken dan op schrijven.
Ik merk die overgang dagelijks. Studenten lezen Aristoteles op hun smartphone en ervaren zijn teksten als de zoveelste blogpost, alleen wat slechter geschreven. Zelf druk ik nog steeds artikelen af, koop ik liever papieren boeken en breng ik meer tijd door in bibliotheken dan rationeel te verantwoorden is.
Vorige week werd ik gecontacteerd door de dochter van een overleden academicus. Of ik misschien interesse had in diens bibliotheek. Een huis vol boeken die een nieuwe bestemming zochten. Dat is misschien wat papier uiteindelijk onderscheidt van het digitale: het circuleert. Een boek kan van hand tot hand gaan, een eeuw overleven, opduiken in een kringloopwinkel of hier, in een oud huis in afwachting van een nieuwe eigenaar.
Mijn eigen bibliotheek zal ooit hetzelfde lot ondergaan. Mijn harde schijf waarschijnlijk niet.
Massimiliano Simons, universitair docent techniekfilosofie