Het idee van een sociaal contract kwam op tijdens de Verlichting. Het zijn de impliciete afspraken tussen burger en overheid. Burgers moeten zich houden aan wetten en regels, de overheid moet zorgen voor vrede en veiligheid.
Huntjens mist hierin de rol van de natuur. Hij wil juist dat de natuur centraal komt te staan, dat is volgens hem de enige manier om de huidige crises te boven te komen. Huntjens heeft het dan ook over een Natuurlijk Sociaal Contract.
Het invoeren van zo’n nieuw sociaal contract is gemakkelijker gezegd dan gedaan. De grote wereldwijde problemen die nu spelen hangen vaak met elkaar samen. Je kunt dus niet zomaar een maatregel invoeren, zegt Huntjens, maar moet altijd kijken naar het grotere geheel, naar hoe één ontwikkeling een andere beïnvloedt. Belangrijk daarbij is volgens Huntjens om je te richten op gemeenschappelijke waarden en doelen en af te stappen van de huidige nadruk op financiële groei.
Rechten van de natuur
Wat moet er in zo’n nieuw sociaal contract komen te staan? Daar ging het over tijdens de paneldiscussie voorafgaand aan de rede. Najma Mohammed, beleidsdirecteur van de Green Economy Coalition, vindt dat we onze relatie met de natuur moeten veranderen, zodat de natuur niet meer alleen een bron van inkomsten is. “We moeten niet alleen nadenken over wat we aan elkaar verplicht zijn, maar ook wat we aan de natuur verplicht zijn. We zien dit al in sommige projecten. In een plan voor waterwinning staat niet meer alleen hoe we mensen van drinkwater kunnen voorzien, maar hoe ál het leven rondom een waterbron ervan kan blijven profiteren. Ook in wetgeving zien we de rechten van bijvoorbeeld natuurgebieden en rivieren steeds vaker terugkomen.”
Buiten de boot
In het huidige systeem zijn er mensen die buiten de boot vallen; als we niet oppassen zullen dezelfde mensen ook bij een nieuw sociaal contract langs de kant staan, waarschuwt Romana Boarini, directeur van het OECD Centre on Well-Being, Inclusion, Sustainability and Equal Opportunity (WISE). “De kosten van zowel klimaatverandering als ingrepen om het tegen te gaan zijn niet gelijk verdeeld. Neem belasting op CO2-uitstoot; we weten dat bepaalde kleine bedrijven daar onevenredig hard door geraakt zullen worden. Nieuw beleid moet hiermee rekening houden, er moet compensatie zijn, anders wordt het niet begrepen of geaccepteerd door burgers.”
Eindeloze groei
Hans Stegeman, hoofdeconoom van Triodos Bank, en Donald Pols, directeur van Milieudefensie, zien veel in financiële maatregelen. Stegeman: “We moeten het meer hebben over onze relatie met het financieel systeem.” Banken verdienen geld door leningen te verstrekken waarvoor ze een rente vragen, van bijvoorbeeld 5 tot zelfs 15 procent. Daardoor betaalt de schuldenaar uiteindelijk altijd meer dan het geleende bedrag. Dat dwingt hem om te zorgen voor economische groei, anders lukt het niet om de schuld af te betalen. Die situatie – waarin de economische groei altijd door moet gaan – is niet meer houdbaar, zegt Stegeman. “Mijn voorstel is daarom om een limiet te zetten op de hoogte van rentetarieven van 2 à 3 procent.”
Multinationals
Pols, die een succesvolle rechtszaak tegen Shell aanspande, wil dat multinationals strengere regels krijgen opgelegd. “Shell is de vijfde grootste vervuiler van de wereld, groter dan de meeste landen. Toch hoeft Shell zich niet aan verdragen en afspraken te houden, omdat die zich richten op het nationale niveau.”
Multinationals hebben consumenten en overheden wel nodig, voor subsidies, infrastructuur en klandizie. Pols is bereid ze dat te geven op drie voorwaarden. “Zo gaat dat in een sociaal contract, zij moeten iets terug doen. Ze moeten zich houden aan internationale klimaatafspraken. Als ze subsidie willen, dan mogen ze geen winst verdelen over aandeelhouders, dat geld moet geïnvesteerd worden. En tenslotte mogen hun activiteiten in het buitenland geen schade toebrengen aan de natuur of de gemeenschappen daar.”