Een dergelijke database bestaat al jaren in de Verenigde Staten, vertelt universitair hoofddocent rechtspsychologie bij UCM Jenny Schell-Leugers, een van de initiatiefnemers van het European Registry of Exonerations (EUREX). Zij en mede-oprichters Linda Geven (Universiteit Leiden) en Teresa Schneider (Lucerne University of Applied Sciences and Art en Philipps-Universität Marburg) vroegen zich als studenten al af waarom dat niet voor Europa geldt. “Je kunt je hierdoor altijd alleen maar op Amerikaanse cijfers baseren. In de rechtbank is het tegenargument dan al snel dat die niets over de situatie hier zeggen. Ook leeft het onterechte beeld dat justitiële dwalingen in Europa bijna niet voorkomen, dat het een Amerikaans probleem is.”
Twee jaar geleden gingen de drie met EUREX aan de slag. “Het lastigste was beslissen welke zaken we zouden opnemen”, zegt Schell-Leugers. “We hebben besloten om alleen gevallen op te nemen waarin er een eindvonnis is geveld – dat wil zeggen dat iemand alle beroepsmogelijkheden heeft uitgeput die in dat land beschikbaar zijn – en iemand officieel is vrijgesproken in een heropende zaak, dus na de definitieve veroordeling. Daarmee bedoelen we dat ze worden vrijgelaten nadat de zaak werd heropend toen nieuw bewijsmateriaal – bijvoorbeeld DNA – aan het licht kwam.”
De drie onderzoekers hebben als rechtspsychologen geen juridische achtergrond. “Maar veel van de onderliggende factoren bij rechterlijke dwalingen zoals bijvoorbeeld valse bekentenissen – waar we alle drie onderzoek naar hebben gedaan – vallen binnen ons vakgebied. Om de zaken voor de database te verzamelen hebben we de hulp van experts en een juridische onderzoeksassistent gevraagd.”
Op dit moment bevat EUREX 115 casussen uit zeventien Europese landen. Veertien daarvan zijn Nederlandse zaken, waaronder de Pettense moordzaak waar het deskundigenrapport van UM-rechtspsycholoog Melanie Sauerland een rol speelde bij de vrijspraak. “We hebben tot nu toe alleen gekeken naar de landen waarvan een van ons de taal spreekt”, zegt Schell-Leugers. “We roepen mensen op om zaken die nog niet in de database staan in te sturen, zodat we het kunnen blijven uitbreiden.”
De onderzoekers hopen dat de database bijdraagt aan de bewustwording en zijn van plan onderzoek te doen naar de factoren die een rol spelen bij een onterechte veroordeling. De huidige data laten bijvoorbeeld al zien dat in 30 procent van de zaken een valse bekentenis werd afgelegd.
“In de Verenigde Staten heeft onderzoek er bijvoorbeeld toe geleid dat het nu bij wet verboden is om tijdens een politieverhoor te liegen tegen minderjarige verdachten”, zegt Schell-Leugers. “Nu is dat hier sowieso verboden, maar doordat we niet genoeg zicht hebben op waar en hoe het hier fout gaat, weten we ook niet hoe we politieagenten of juristen beter kunnen trainen.”
Tot slot hopen ze dat het in de toekomst makkelijker wordt om zaken te heropenen. “Dat is iets wat we van experts uit alle landen hebben gehoord: de drempel is ontzettend hoog.”