In een straaljager boven vijandelijk gebied vliegen: dat moet een flinke adrenalinerush geven. Maar in de praktijk kan het voor militaire vliegers toch best lastig zijn om een goede focus te houden, zegt Wingelaar-Jagt. “De patrouillevluchten zijn vaak ’s nachts, want dan val je minder op, en soms cirkel je urenlang rond boven hetzelfde gebied. Terwijl je misschien sowieso al vermoeid bent: tijdens een uitzending kan voldoende slapen lastig zijn – je zit in een ander klimaat, er is soms veel herrie op en rond de basis.” Terwijl het cruciaal is om tot het einde van de vlucht scherp te blijven. “De kist veilig aan de grond zetten is het lastigste onderdeel.”
Voorheen mochten Nederlandse militairen alleen cafeïnepillen gebruiken om vermoeidheid tegen te gaan. “Maar er werd geklaagd dat dit niet optimaal werkt. Zo’n pil staat gelijk aan drie tot vier kopjes koffie. Maar als je al de hele dag koffie hebt gedronken, wat op uitzending weleens voorkomt, dan merk je dat effect nauwelijks meer. Bovendien is het binnen een paar uur uitgewerkt.”
Speed
Bestaan er betere alternatieven? Met die vraag ging Wingelaar-Jagt aan de slag bij het Centrum voor Mens en Luchtvaart van de Koninklijke Luchtmacht, waar ze zich als vliegerarts bezighoudt met het “zo veilig mogelijk in de lucht houden van militairen”. Eén van de opties die op tafel lag was een variant van amfetamine, speed in de volksmond, befaamd vanwege het grootschalige gebruik door Duitse soldaten in de Tweede Wereldoorlog. “Daardoor is er veel bekend over de werking. Maar het bleek ongeschikt: het kan op lange termijn verslavend zijn en beïnvloedt mogelijk ook het beoordelingsvermogen, met risicovol gedrag tot gevolg. Niet wat je wil bij een militair.”
De keuze viel uiteindelijk op modafinil, een pepmiddel dat wordt voorgeschreven bij de slaapstoornis narcolepsie en ook daarbuiten aan een opmars bezig lijkt. Onder andere het Amerikaanse en Franse leger gebruiken het al en onder studenten is het een populaire (illegale) ‘studiedrug’, die op de zwarte markt concurreert met ritalin. Dat niet precies duidelijk is hoe het werkt, vormt geen struikelblok, zegt Wingelaar-Jagt. “Dat geldt bijvoorbeeld ook voor paracetamol. Voor gebruik in de lucht testen militairen de modafinil eerst op de grond op bijwerkingen.”
Experiment
Als experiment mochten tientallen Nederlandse piloten het middeltje gebruiken tijdens een uitzending naar het Midden-Oosten. Dat deden ze uiteindelijk tijdens bijna tweehonderd urenlange nachtvluchten. “Ze gaven aan zich minder vermoeid te voelen. Bijwerkingen waren er zelden en het leek de slaap achteraf niet te beïnvloeden. Positief, dus. Maar dat zijn subjectieve waarnemingen. Daarom hebben we in Nederland ook nog objectieve metingen gedaan in het lab. Hierin kregen proefpersonen ’s avonds modafinil, een cafeïnepil of een placebo, waarna ze een nacht wakker bleven en allerlei tests moesten uitvoeren. Zowel cafeïne als modafinil gingen negatieve effecten tegen, maar bij modafinil hield dit effect langer aan.”
De resultaten bleken overtuigend genoeg voor de Koninklijke Luchtmacht om het gebruik van het pepmiddel inmiddels toe te staan voor vliegend personeel. “En we kijken nu ook naar een bredere inzet binnen Defensie.” Maar, benadrukt Wingelaar-Jagt, het is wel een last line of defence. “Het liefste houd je een vermoeid persoon gewoon aan de grond. Maar tijdens uitzendingen en oorlogssituaties is dat niet altijd mogelijk. Dan kan het een extra zetje geven. Zeker met alle dreigingen die we nu in de wereld zien, is het belangrijk dat we onze militairen goed kunnen ondersteunen waar dat nodig is.”
Landsbelang
Over gebruik in bijvoorbeeld de civiele luchtvaart, waar er ook met interesse naar de onderzoeksresultaten wordt gekeken, is Wingelaar-Jagt dan ook minder enthousiast. “Dat is in mijn ogen een heel andere situatie, het gaat hier niet om landsbelang. Dat geldt ook voor studenten die het als studiedrug gebruiken. Dit middeltje is geen vervanger van slaap. Een nachtje doorhalen is tot daaraan toe, maar chronisch gebruik is problematisch. Slaaptekort kan op de lange termijn het risico op onder meer kanker en hart- en vaatziekten vergroten. Tenzij je het land ermee kan redden, zou ik goed nadenken over het gebruik.”