Begin oktober turfden alle 82 Nederlandse SEHs een week lang alle binnengekomen slachtoffers van fietsongevallen. In totaal telde men meer dan duizend ‘gewone’ fietsers en e-bikers, maar misschien het opvallendst: bijna honderd slachtoffers zaten op een fatbike. Trek dat door naar een heel jaar en je komt op een verwacht aantal van zo’n vijfduizend fatbike-slachtoffers uit. “Terwijl men in eerste instantie van een paar honderd gevallen uitging”, zegt Marcel Ariës, neuroloog-intensivist aan het MUMC+ en onderzoeker bij de faculteit Health, Medicine and Life Sciences (FHML). Ook in het oog springend bij de fatbike-ongelukken: bijna de helft van de slachtoffers waren kinderen tussen de 12 en 15 jaar. Slechts een enkeling droeg een helm.
Zorgwekkend, zegt Ariës. “Fatbikes zijn vaak opgevoerd en gaan dan erg hard – soms wel 70 kilometer per uur. Het zijn gewoon zware bromfietsen, ook al worden ze niet zo geclassificeerd. En kinderen zijn extra kwetsbaar, doordat ze een relatief groot hoofd hebben en nog niet heel gespierd zijn. We zien veel botbreuken, hersenletsel en ook buikletsel, door de klap van het stuur in de buik. We schrikken ervan, maar verrassend is het niet. We moeten kinderen ertegen beschermen.”
Strengere regels
De hoop is dat de resultaten van de steekproef politici aanzetten tot strengere wetgeving, “nu we het momentum hebben”, zegt Ariës. Vorige maand nam de Tweede Kamer immers al een motie aan voor een helmplicht en een minimumleeftijd van 14 jaar voor het rijden op een fatbike. “Eerder dit jaar zijn er al kleinere steekproeven geweest. Met de resultaten en een petitie zijn we als artsen vervolgens naar de Tweede Kamer gestapt, met de boodschap: ‘doe hier iets mee’. Blijkbaar heeft dat politici aan het denken gezet.”
Maar nog niet genoeg, meent de arts: “Wij drongen aan op een minimumleeftijd van 16 in plaats van 14 jaar, en dan niet alleen voor de fatbike, maar voor alle fietsen met trapondersteuning.” Oftewel: ook e-bikes en de ‘skinnybike’, waar fabrikanten nu op inzetten om eventuele nieuwe regelgeving op voorhand te omzeilen. “Dat laatste kun je daarmee voorkomen, net als kinderen die bij hun ouders om een e-bike gaan smeken.”
Dankzij de steekproef kunnen artsen hun pleidooi nu ook met landelijke cijfers onderbouwen. Niet alleen bleken veel slachtoffers op de fatbike tussen de 14 en 16 jaar oud. Er belandden ook veel jongeren op de SEH na een e-bike-ongeluk: één op de tien slachtoffers was tussen de 12 en 15. “Dat is minder dan bij de fatbikes, maar er zijn in Nederland ook veel meer e-bikes. In absolute aantallen gaat het om veel ongevallen.”
Maastrichtse inbreng
Overigens vonden verreweg de meeste ongelukken met fatbikes (twee op de drie) in de Randstad plaats. Toch speelt Maastricht een belangrijke rol in de discussie. “We hebben hier in het zuiden als eerste aan de bel getrokken en het probleem op de kaart gezet”, zegt Ariës. Zo was hij zelf in 2020 een van de oprichters van de denktank ‘Artsen voor Veilig Fietsen’, waar zich inmiddels meer dan honderd artsen uit het hele land bij aangesloten hebben. De denktank was een van de aanjagers van de steekproef, die werd uitgevoerd door VeiligheidNL.
Naast een minimumleeftijd, wijst Ariës ook op het belang van bewustwording. “Voornamelijk als het gaat over het dragen van een helm. Daarbij is het ook belangrijk om naar onszelf te kijken. In het ziekenhuis staat iedereen hoofdschuddend te kijken als we weer een tragisch geval binnenkrijgen, maar aan het eind van de dag ben ik in de fietskelder vaak de enige die een helm opzet.”
Helm in kerstpakket
Om dat te veranderen, startte men in 2019 een actie voor personeel van het MUMC+: iedereen kon goedkoop een fietshelm aanschaffen. “We hebben toen ook bij de UM gepolst, maar daar is het nooit van de grond gekomen. Het aanbod staat nog steeds... Ik vind dat universiteiten, net als ziekenhuizen, het goede voorbeeld moeten geven. Zeker als je gezondheids- en gedragswetenschappers in huis hebt. Als maar genoeg mensen een helm dragen, kom je vanzelf op een omslagpunt in de samenleving. Ook al is dat waarschijnlijk een traag proces.”
Dat kan ook op creatieve manieren: zo stopte FHML-onderzoeksinstituut MHeNs een aantal jaar geleden een fietshelm in het kerstpakket. “Dat kan ook elders gedaan worden. En wat mij betreft, bied je studenten tijdens de introductie goedkoop een helm aan. Veel buitenlandse studenten hebben in hun thuisland weinig tot geen fietservaring opgedaan, maar moeten hier opeens het drukke verkeer in. Het is sowieso goed om hen bescherming te bieden.”
Een ongeluk zit immers in een klein hoekje. Daar weet Ariës alles van. “Het gevaar is dat veel mensen denken: een ongeluk, dat overkomt mij niet. Maar ik zie dagelijks het tegendeel op de spoedeisende hulp. Je hebt het ook niet altijd in eigen hand. Dat zagen we ook in de steekproef: naast de bijna honderd slachtoffers die zelf op een fatbike zaten, kwamen er ook meer dan dertig mensen binnen die waren aangereden door een fatbike.”