Het begon allemaal met de podcast De moord op Patrick, uit 2018, met daarin een belangrijke rol voor Horselenberg, universitair hoofddocent en voormalig projectleider van cold cases, een keuzeblok in de master Forensica, Criminologie en Rechtspleging.
Patrick van der Bolt werd meer dan twintig jaar geleden dood gevonden in zijn appartement in Heerlen – hij bleek te zijn vermoord, de dader is nooit gevonden. Studenten van Horselenberg beten zich vast in deze onopgeloste zaak, zo bleek uit de podcast; een televisieproducent raakte gefascineerd en belde de wetenschapper. In enkele Zoomsessies maakte hij de tv-maker wijzer over het reilen en zeilen binnen het studentenproject. Overigens heette het keuzeblok aanvankelijk Gerede Twijfel, waarin dossiers over twijfelachtige veroordelingen werden geanalyseerd en waar ook rechtspsycholoog Peter van Koppen bij betrokken was. Later werden het cold cases: onopgeloste moorden, doodslag of verdwijningszaken - jaarlijks worden ze aangeleverd door de Limburgse politie in samenwerking met het Openbaar Ministerie.
Wond
Vlak voor kerst ging de televisieserie Onopgelost in première. True crime is een genre dat het altijd goed doet bij kijkers, maar dit is geen true crime, onderstreept regisseur Thomas Korthals Altes in een telefoongesprek met Observant. “Het zijn allemaal fake verhalen, we hebben er bewust voor gekozen om overeenkomsten met bestaande zaken te mijden. Hoewel sommige elementen wellicht herkenbaar zullen zijn.” Vijf studenten lossen onder leiding van een alcoholverslaafde professor criminologie, gespeeld door actrice Georgina Verbaan, iedere week een oude zaak op: een studente die verdwijnt na een date in een bar, een lijk bij een homo-ontmoetingsplaats, een vermoorde prostituee, achtergelaten in een caravan in een winterstalling.
Cold cases zijn heftig, gaat Korthals Altes verder, “het is een zeer grote wond voor nabestaanden”. Wie kent niet de beelden van de ouders van Tanja Groen? De jonge studente verdween in de zomer van 1993 na een introductiefeestje van de Maastrichtse studentenvereniging Circumflex spoorloos op weg naar haar kamer in Gronsveld. Haar lichaam is nooit gevonden.
Of Horselenberg dat dossier ooit onder ogen heeft gehad? Hij zwijgt. Een van de belangrijkste voorwaarden die de politie stelt is dat onderzochte zaken nooit openbaar worden. Studenten tekenen niet voor niets een geheimhoudingsverklaring. Het dossier wordt in één ‘projectruimte’ bekeken, er mag niets naar buiten of op de eigen laptop of telefoon worden opgeslagen.
Quiz
Dat Georgina Verbaan als professor in een van de eerste scènes tientallen studenten uitnodigt in een collegezaal, hen allemaal hetzelfde dossier onder de neus schuift, na 24 uur een quiz houdt en daarmee de goede van de slechte kandidaten scheidt – dat is niet hoe het in het echt gaat, zegt Horselenberg. “Maar in Maastricht selecteren we ook. Je wilt zoveel mogelijk verschillende studenten in je groep. Iemand die de leiding neemt, maar ook een persoon die het overzicht bewaart, iemand met een psychologiebachelor op zak, een criminologie-achtergrond of juist een juridische.” In de serie schuwen de studenten er niet voor om getuigen of verdachten te ondervragen. Zelfs het inbreken in een huis en het openen van privélaptops is geoorloofd. “Dat gebeurt hier absoluut niet. Daarmee kun je de opsporing – mocht de politie er weer mee aan de slag gaan – frustreren.”
Tunnelvisie
Het keuzeblok heeft niet als doel om iemand achter de tralies te krijgen. Horselenberg, die het project inmiddels heeft overgedragen aan een collega: “We zijn een onderwijsinstelling. We leren studenten een complex dossier te analyseren. Daarbij gaat het om drie dingen: Welke vraag moet ik beantwoorden, aan wie wil ik die stellen en hoe moet ik het antwoord begrijpen zodat ik niet mee ‘de tunnel’ in ga?” Opsporingsonderzoeken (door de politie) – zeker als ze complex zijn – kunnen leiden tot tunnelvisie. Er wordt dan te veel waarde gehecht aan één scenario. Wedden op één paard is gevaarlijk, maakt Horselenberg duidelijk. "Daarom leren we studenten met open vizier te kijken. Zijn in dit dossier alle mogelijkheden afgevinkt?”
De groep krijgt zes maanden om een eindrapport te presenteren. De feiten boven water halen, is de tijdrovendste klus: wat is de doodsoorzaak, hoe zijn getuigen gevonden en gewaardeerd, wie is het slachtoffer, welke relaties zijn belangrijk, wanneer is welk telefoontje gepleegd? “We merken vaak dat kennis ontbreekt, dan blijken bijvoorbeeld belangrijke getuigen toch niet te zijn gehoord.” Uiteindelijk werken ze in duo’s verschillende scenario’s uit (“soms wel acht of tien”), die ze tegenover elkaar verdedigen en waarover dan weer twijfel mag worden geuit.
Waxinelichtjes
Horselenberg heeft regelmatig met zijn studenten een plaats delict bezocht, zodat ze zich “nog beter een beeld kunnen vormen”. En waar ze de feiten niet kennen, is er weleens geëxperimenteerd. “Zo hebben we een keer allerlei merken waxinelichtjes laten branden om te kijken hoelang het duurt voordat ze uitgaan. Het was een belangrijk element in een moordzaak.”
Regisseur Korthals Altes had maar al te graag bij Horselenberg in “het klasje” gezeten. “Fascinerend om alles uit te zoeken en kloppend te maken.” Dat binnen een paar dagen een zaak wordt opgelost, zoals in de serie, is onrealistisch, dat beseft hij maar al te goed. “Maar in werkelijkheid is een zaak soms zo extreem gedetailleerd en gecompliceerd dat je het onmogelijk een op een kunt kopiëren voor televisie.”
Heterdaad
Volgens de stichting Coldcasezaken telt Nederland er zo’n 1700. Horselenberg: “Ik denk dat er elk jaar dertig of veertig bijkomen. Bij de helft van ernstige delicten wordt iemand op heterdaad betrapt, in 20 procent vindt de politie de dader na twee dagen en in 10 procent een jaar daarna. De overige 20 procent wordt niet opgelost.” Als de Maastrichtse masterstudenten na een halfjaar zwoegen – “het is een intensief blok” – dan toch haakjes vinden waarmee een zaak kan worden ‘heropend’, en zelfs adviezen geven over wat belangrijke volgende stappen zouden kunnen zijn, ligt de bal bij de politie, vertelt Horselenberg. Hebben de ‘projectdossiers’ uiteindelijk tot veroordelingen geleid? “Een logische vraag.” Maar die kan hij niet beantwoorden in verband met geheimhouding.