Dat er een zogeheten Human Rights Due Diligence (HRDD)-framework zou komen aan de Universiteit Maastricht was afgelopen voorjaar al duidelijk. Het opgelaaide conflict tussen Israël en Hamas, en de daaropvolgende vele protesten, ook op Maastrichts universiteitsterrein, was voor het college van bestuur aanleiding om een beleidsinstrument te ontwikkelen. Dat moet helpen om goed onderbouwd in te schatten of partnerinstellingen, niet alleen in het Midden-Oosten, maar waar ook ter wereld, schone handen hebben. Om dit in goede banen te leiden, komt er een nieuwe overkoepelende commissie aan de UM, die van Sensitive Partnerships, met daarin de voorzitters van drie ‘themacommissies’: mensenrechten, kennisveiligheid en fossiele/gevoelige industrieën.
Agressie
Maar op basis waarvan belandt een partnerinstelling op de zwarte lijst? Daarvoor houdt de UM vast aan de uitleg van ‘internationale misdaden’ door het Internationaal Strafhof: bij agressie, oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Als er genoeg aanwijzingen zijn dat een overheid zich er schuldig aan maakt, zal de UM haar institutionele partners (waarmee het college van bestuur of een faculteitsbestuur een contract heeft getekend) onder de loep leggen. Wat individuele samenwerkingen betreft – een kleiner project, een gezamenlijke publicatie of het geven van gastlezingen – hoopt de UM dat medewerkers zich bewust zijn van de risico’s en zichzelf ‘beoordelen’, met hulp of advies van de nieuwe commissie.
Overigens hoeft een partneruniversiteit niet verantwoordelijk te worden gehouden voor internationale misdaden als blijkt dat ze er zelf niet bij betrokken is. Maar, schrijft het college van bestuur, de instelling kan wel verantwoordelijk worden gehouden voor de mate waarin ze er zelf aan bijdraagt. Bijvoorbeeld als er bewijs is dat academische kennis of technologie voor militair gebruik wordt ingezet. Bronnen die hierbij belangrijk zijn: vonnissen van internationale en nationale rechters, rapporten van de Verenigde Naties, van NGO’s zoals Amnesty International en Human Rights Watch, academische publicaties en informatie van ambassades.
En stel, het oordeel luidt: deze instelling heeft géén schone handen. Kan een samenwerking dan zomaar worden stopgezet? Als die is gebaseerd op Nederlands recht, kan de UM naar de rechter voor ontbinding van het contract, maar is dat niet het geval, dan is het afhankelijk van de opstelling van de partner en of die erin meegaat. Wel heeft het college van bestuur besloten om alle nieuwe institutionele samenwerkingen te voorzien van een zogeheten mensenrechtenclausule.
Tilburg
De casus ‘Israël’ zal een van de eerste drie casussen zijn die in 2025, een pilotjaar aldus het plan, worden beoordeeld. Overigens hebben sommige andere universiteiten in Nederland al hun conclusies getrokken over die samenwerking. Zo gaat de Erasmus Universiteit in Rotterdam voorlopig geen nieuwe samenwerkingen aan met Israëlische en Palestijnse universiteiten. Dat besloot het Rotterdamse college van bestuur afgelopen septemeber.
In Tilburg kregen de bestuurders begin december het advies van een speciale commissie om geen studenten of medewerkers meer naar Israël te sturen. Universiteitsblad Univers schreef dat volgens de commissie het risico groot is “dat de Israëlische partnerinstellingen betrokken zijn bij de oorlog in Gaza. Daarnaast wordt geconcludeerd dat deze instellingen onvoldoende afstand nemen van mensenrechtenschendingen of deze niet expliciet veroordelen, ook omdat de academische vrijheid hiervoor lijkt te ontbreken.”