“We willen een keurmerk voor excellent onderzoek behouden”, zegt senior beleidsadviseur onderzoek Serge Mordang desgevraagd. “We” is hier het college van decanen, dat het nieuws uit Twente volgens Mordang onlangs besprak. Jaarlijks krijgt zo’n 5 procent van de promovendi aan de UM een cum laude. Dat is conform een landelijke richtlijn die in het Maastrichtse promotiereglement is vastgelegd. De onderscheiding is bestemd voor proefschriften waarvan de beoordelingscommissie en de promotor vinden dat die tot de beste onderzoeken in een vakgebied behoren. Daarbij wordt onder meer gekeken naar wat het proefschrift aan het onderzoeksveld bijdraagt, wat de impact ervan is en of de aanpak creatief is. Als ook de verdediging goed genoeg is en twee onafhankelijke experts en de promotiecommissie het daarover eens zijn, dan kan die laatste besluiten de cum laude uit te delen.
De discussie
In het afgelopen kalenderjaar gebeurde dat in Maastricht zeven keer, in de jaren daarvoor “wat meer”, zegt Mordang. Meer kan hij daarover niet kwijt, zegt hij, ook over de man-vrouwverhouding niet. Die cijfers, klinkt het, worden momenteel op een rij gezet en gaan dan eerst naar het decanenoverleg. De vraag naar een eventuele gender bias bij de beoordeling van proefschriften is “nog niet in detail besproken”. Mocht uit de cijfers blijken dat mannen oneigenlijk bevoordeeld worden, “dan komt de discussie natuurlijk op gang”.
In 2023 leek de verhouding in ieder geval niet heel scheef. In Maastricht werd het predicaat in de vijf jaar ervoor 63 keer toegekend, meldde Observant destijds; 34 keer aan mannen en 29 keer aan vrouwen. Daarbij moet wel worden aangetekend, zegt Mordang nu, “dat we hier over het algemeen meer vrouwelijke dan mannelijke promovendi hebben”. Landelijk lag dat anders, bleek indertijd uit een onderzoek van UvA-socioloog Thijs Bol: mannen kregen bijna twee keer zo vaak een cum laude voor hun proefschrift als vrouwen.
De criteria
Gevraagd naar de objectiviteit (of het gebrek daaraan) van de criteria – het andere kritiekpunt – wijst Mordang erop dat zaken als creativiteit en innovatie moeilijk in cijfers te vatten zijn. In feite vindt er peer review plaats. “Je kwaliteitsbewaking is dat zoveel mogelijk onafhankelijke experts zeggen: ‘Dit is een cum laude waard.’ Dat is niet raar, want zo worden wetenschappelijke artikelen ook beoordeeld.”