Dit artikel is voor het eerst verschenen op 20-01-2026.
Hij ziet het eredoctoraat van de universiteit in de stad waar hij al 25 jaar werkt, en waaraan zijn twee dochters studeerden, als “een steun in de rug, een aanmoediging om mijn werk voort te zetten”, vertelt Roger Cox in zijn kantoor bij Paulussen Advocaten in Maastricht. Het klinkt bescheiden uit de mond van een jurist die wereldwijd al de nodige lof heeft ontvangen, van een plek op Time Magazines lijst van de honderd invloedrijkste personen ter wereld in 2021 tot winst van de Dresden-vredesprijs – waarmee hij in een rijtje staat met Aleksej Navalny en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.
Terwijl hij van huis uit helemaal geen klimaatadvocaat is, maar bouwadvocaat. Zijn carrière nam een andere wending toen hij 20 jaar geleden Al Gore’s documentaire An Inconvenient Truth zag en zich ging afvragen wat hij zelf voor het klimaat kon betekenen. “In eerste instantie verdiepte ik mij in het milieurecht, daar denk je toch als eerste aan. Maar gaandeweg ontdekte ik dat het primaire doel van die wetgeving vooral het beschermen van de status quo is, zodat bedrijven kunnen blijven doen wat ze doen.”
Cox besefte dat hij een andere weg moest inslaan. “Klimaatproblematiek gaat over veel meer dan het milieu. Ze raakt de financiële wereld, de energievoorziening, mensenrechten. Zeker als je je op die laatste richt, kun je echt verandering teweegbrengen.” De logica is dat bedrijven en instanties die fors bijdragen aan klimaatverandering niet voldoen aan hun “maatschappelijke zorgplicht”, legt Cox uit: ze brengen door hun handelen anderen in gevaar. “Ook als ze niet door specifieke wetten en regels gedwongen worden om bijvoorbeeld hun uitstoot te verminderen, zouden ze alsnog hun eigen verantwoordelijkheid daarin moeten nemen. Hun uitstoot nu schaadt over een aantal decennia de mensheid, dat staat wetenschappelijk niet ter discussie.”
Grote spelers
Zijn inzichten tekende hij in 2011 op in zijn boek Revolutie met Recht, dat het fundament legde voor zijn klimaatzaken. De bekendste daarvan is ongetwijfeld de zaak die hij namens stichting Urgenda voerde tegen de Nederlandse staat. De rechtbank oordeelde dat die laatste in 2020 25 procent minder broeikasgassen moest uitstoten dan in 1990. Het vormde wereldwijd een inspiratie voor nieuwe zaken, zegt Cox, “waarbij veel rechters onze redenering hebben overgenomen. We hopen dat de Shell-zaak [waarin hij namens Milieudefensie het olieconcern probeert te dwingen de CO2-uitstoot met de helft te verminderen; de Hoge Raad doet volgend jaar uitspraak] hetzelfde effect heeft.”
Samen met Milieudefensie richt hij nu ook zijn pijlen op ING. “We focussen ons op de grote spelers, niet de bakker op de hoek. Omdat veel sectoren worden gedicteerd door een handjevol multinationals. Zij bepalen grotendeels de systemen waarin we leven.”
Vechten
Machtsverhoudingen, daar draait het uiteindelijk allemaal om, stelt Cox. “Ik denk dat veel mensen de onderliggende structuren niet zien, of niet willen zien. Klimaatverandering is slechts een uiting van het daadwerkelijke probleem: dat olie- en gasbedrijven te machtig zijn geworden. Vanaf de jaren ’70 is onder de neoliberale ideologie steeds meer macht van overheden naar bedrijven verschoven. Die zijn steeds meer multinationaal georganiseerd. Dat geeft ze nieuwe drukmiddelen. Als iets niet bevalt, kunnen ze dreigen om naar een ander land te verkassen. En ze fuseren tot steeds grotere bedrijven met enorme omzetten. Daarmee kun je alles kopen.”
Met die macht vecht men om systemen in stand te houden, vervolgt de advocaat. “Politieke lobby, greenwashing, de beste advocaten en juristen inhuren. Op de Zuidas zijn ze er rijk mee geworden. Het hele klimaatprobleem had al opgelost kunnen zijn. Maar bedrijven geven de winst liever aan aandeelhouders dan dat ze die in innovatie steken. Die aandeelhouders hoeven ook nooit de broekriem aan te halen als het tegenzit. Bezuinigingen en ontslagen gaan over de rug van de arbeiders en burgers. Daar komt veel onvrede in de samenleving vandaan. En wie krijgt de schuld daarvan? Degenen die zich niet kunnen verweren: asielzoekers, LHTBI+’ers.”
Opofferingen
De strijd tegen machtige vervuilers vergde opofferingen van Cox. In interviews komt steevast terug hoe hij jarenlang geregeld nachten en weekenden op kantoor doorbracht, en een groot deel van de opvoeding van zijn dochters miste. “Dat is echt nodig om zulke zaken te winnen.” Schrikt dat rechtenstudenten en juristen die in zijn voetsporen willen treden niet af? “Niet iedereen hoeft mijn weg te bewandelen, die is niet representatief. Wij proberen iets te doorbreken. Als dat eenmaal is gebeurd, kunnen vele anderen daarop doorbouwen. Dat kan ook met een gezonde werk-privé-balans.”
Maar ook buiten de rechtszaal kan iedereen het verschil maken, stelt Cox. “Praat met elkaar over waarom er gebeurt wat er gebeurt. En laat vooral je stem horen, maak duidelijk dat het ook anders kan. We kunnen plantaardig eten zoveel we willen, maar dat alleen verandert te weinig.” Hij wijst op Fridays for Future, schoolstakingen voor het klimaat. “Die hadden voor corona een enorme impact op hoe de politiek over het probleem sprak.”
Mond snoeren
En de angst om het label ‘activist’ opgeplakt te krijgen? “Daar zou niemand van wakker moeten liggen”, reageert Cox stellig. “Het is een beproefde strategie van bepaalde groeperingen – extreemrechts, neoliberale denktanks – om mensen de mond te snoeren. Ze doen hun best om zo’n woord een negatieve lading te geven. Net als bij het woord ‘woke’ gebeurt, terwijl dat juist over medemenselijkheid gaat. Activisme gaat over betrokkenheid, daar is niks mis mee.”
Het is nu eenmaal hoe “het spel gespeeld wordt”, zegt Cox. “Als je tegenkracht voelt, dan zou ik dat altijd als aanmoediging zien. Dan druk je op de juiste plek. Als je dat niet ervaart, voelt de status quo zich niet bedreigd en loop je met de meute mee. Die tegenkracht moet je eigenlijk opzoeken.”