De hack op 23 december 2019 legde de UM volledig lam. Dat stelde de UM voor een “duivels dilemma”, in de woorden van Nick Bos, toenmalig lid van het college van bestuur. Uiteindelijk besloot men na een paar dagen om aan de eisen van de hackers tegemoet te komen en het losgeld (in bitcoins) te betalen. In 2022 onthulde de Volkskrant dat de politie en het Openbaar Ministerie een deel van het bedrag vrij snel op het spoor kwamen. Al in februari 2020 slaagde men erin om een zogeheten ‘wallet’, met daarin 40 duizend euro aan cryptovaluta, te bevriezen. Toen het na meer dan twee jaar lukte om het geld naar Nederland te halen, was de waarde gestegen naar een half miljoen euro.
Toch moest de UM nog eens een kleine twee jaar wachten om dit bedrag ook daadwerkelijk in ontvangst te nemen. “Het OM heeft eerst nog een grondige, juridische toets uitgevoerd, om er zeker van te zijn dat het hele bedrag toebehoort aan de UM, en dat er niet nog geld van andere slachtoffers van de criminelen tussen zat”, zegt UM-woordvoerder Koen Augustijn.
Die check is inmiddels afgerond: eind 2024 maakte het OM een bedrag van 561.976 euro over op de bankrekening van de universiteit. Dat is dus ruim 3,5 ton meer dan er in 2019 werd betaald, maar de UM wil niet van winst spreken. “De totale schade was immers flink hoger dan het bedrag dat nu terugkomt”, zegt Augustijn. Sterker, de kosten van de hack en de nasleep ervan – inclusief aangescherpte digitale beveiliging – liggen “tientallen keren hoger, op meer dan een miljoen euro per jaar”, zei directeur Jacques Beursgens van het ICT-servicecentrum afgelopen januari tegen Observant.
Toch wordt het bedrag niet ingezet om te compenseren voor die kosten. “We beschouwen dit als een onverwachte meevaller”, zegt Augustijn. “Daarom is besloten: laten we dit geld gebruiken voor mensen die het tegenzit.” Eerder kondigde het CvB al het plan aan om het geld onder te brengen in een nieuw fonds voor studenten en wetenschappers in nood. Dit is nu in de maak, aldus Augustijn, die spreekt van “een administratieve handeling, maar het moet wel nog gebeuren”.
Over de precieze invulling van het fonds is nog geen besluit genomen, al is wel duidelijk dat 120 duizend euro naar het Safe Haven Fellowship Programma van het Amsterdamse onderzoeksinstituut NIAS (onderdeel van de KNAW) gaat. Sinds 2023 haalt het instituut onder meer wetenschappers, kunstenaars en journalisten uit conflictgebieden naar Nederland, om ze hier een aantal maanden een veilige werkplek te bieden. Zo kwamen er begin dit jaar zes onderzoekers uit Oekraïne en Gaza naar Amsterdam.
“Onze bijdrage staat gelijk aan het bedrag waarmee een wetenschapper een jaar lang wetenschappelijk werk kan doen in Nederland, dus inclusief verblijf en dergelijke”, zegt Margriet Schreuders, directeur van het Studenten Service Centrum en sinds kort ook coördinator van het UM Vluchtelingenbeleid. Dat maakt de UM, net als de Universiteit van Amsterdam, dit jaar officieel partner van het programma. Al betekent dat niet dat de onderzoekers ook in Maastricht gaan werken. “Ze zijn vier dagen per week bij het NIAS in Amsterdam. De vijfde dag trekken ze het land in, waarbij ze ook Maastricht aandoen. Twee onderzoekers zullen bijvoorbeeld binnenkort een lezing geven bij Studium Generale. En er wordt momenteel gekeken of er samenwerkingen met Maastrichtse studenten en onderzoekers mogelijk zijn.”