De Canadese Michelle Smith is in therapie bij psychiater Lawrence Pazder. Ineens zet ze het minutenlang op een krijsen en begint ze als een vijfjarige te praten. Hypnoses volgen en dan herinnert Smith zich dat ze ritueel is misbruikt als kind. Haar moeder en een aantal anderen zouden lid zijn van een cult-groepje in Victoria, British Columbia. “Het boek Michelle Remembers, geschreven door Smith en haar psychiater, is de bron van de hele discussie over ritueel misbruik”, zegt Tjalling Beetstra. In 1980 werd het gepubliceerd. “Mensen zagen haar gezicht op televisie, hoorden haar getuigenissen en dachten: ‘Hé, dat is mij ook overkomen’. Er kwam een stormloop op de psychotherapie. Het overgrote deel van de vrouwen heeft de herinneringen pas in therapie en veelal onder hypnose hervonden. Het speelde dus vooral in hun hoofd.” Maar hoe kan zoiets leiden tot paniek en tal van rechtszaken in de Verenigde Staten? De media, politici, hulpverleners en de strafrechtspraktijk zijn volgens Beetstra de hoofdrolspelers.
In zijn proefschrift laat hij zien hoe twee westerse maatschappijen, de Verenigde Staten en Nederland, heel verschillend op dit fenomeen reageren. “Seculiere media als Het Parool en Nova hebben de discussie over satanisch ritueel misbruik in Nederland aangezwengeld door enkele ‘gelovende’ psychotherapeuten een platform te geven.” Het ontuchtschandaal in het Groningse Oude Pekela, eind jaren tachtig, wordt door sommigen genoemd als voorbeeld van satanisch ritueel misbruik. In Oude Pekela zouden enkele mannen, verkleed in clownspakken, kinderen hebben meegelokt en seksueel misbruikt. Justitie vindt geen bewijs. Het loopt met een sisser af.
Heel anders ging het eraan toe in de Verenigde Staten. Illustrerend is de zaak van de McMartin Preschool. In 1983 beweert een moeder dat haar twee jaar oude peuter seksueel misbruikt is door Ray Buckey, een medewerker. Hoewel haar beschuldigingen vrij bizar zijn (zo zou de jongen babybloed hebben moeten drinken), gaan politie en therapeuten helemaal mee in haar verhaal. Na zeven jaar en heel wat onderzoeken, ondervragingen en rechtszaken, komt het uiteindelijk niet tot een veroordeling. Al voordat deze affaire speelde, hadden Amerikanen geen hoge pet op van crèches. De overheid bezuinigde op kinderdagverblijven, er was weinig personeel. Bovendien meenden verschillende psychologen dat kinderen door de scheiding van de moeder later emotionele problemen zouden kunnen krijgen. En dan waren er nog de conservatieve christenen die vonden dat moeders niet buitenshuis horen te werken.
Beetstra’s verklaring voor het grote verschil in reactie in de twee landen is dat “in de Verenigde Staten maatschappelijke problemen al snel worden gezien als een bedreiging van traditionele normen en waarden. Met name conservatief christelijke groeperingen zien overal satanische complottheorieën. Nederland is veel pragmatischer, de overheid zoekt naar oplossingen. Ook zijn Nederlanders een stuk nuchterder.”
Denkt Beetstra dat er een kern van waarheid zit in de verhalen over satanisch ritueel misbruik? “Michelle Smith beweert dat ze op haar vijfde misbruikt is door satanisten, in 1954 dus, zo’n 50 jaar geleden. En uitgaande van de verhalen dat satanisten alleen al in de Verenigde Staten 50.000 mensenoffers per jaar zouden maken, kom ik uit op een rekensom van 50 keer 50.000: 2,5 miljoen slachtoffers. Waar zijn die gebleven? Dat kan niet.”