“Ik ging slapen als wetenschapper en stond op als terrorist”

“Ik ging slapen als wetenschapper en stond op als terrorist”

Observant special 2023: Turkse wetenschapper krijgt nieuwe kans in Maastricht

06-12-2023 · Interview

In maart 2023 kreeg Murat, een Turkse wetenschapper die naar Nederland vluchtte, een onderzoeksbeurs van NWO. Omdat het leven hem in zijn vaderland onmogelijk werd gemaakt, liet hij zijn gezin achter en maakte hij in een plastic bootje de overtocht naar Griekenland. Zonder plan, zonder geld, zonder paspoort.

“Ik ging slapen als wetenschapper en stond op als ‘terrorist’.” Murat* slaat zijn ogen neer als hij vertelt over de persoonlijke gevolgen van de mislukte staatsgreep in Turkije op 15 juli 2016. Opstandelingen probeerden die nacht de regering van president Erdogan af te zetten. Murat werkte op dat moment al meer dan tien jaar aan een van de grootste staatsuniversiteiten van het land. Hij had er zijn bachelor, master en doctorstitel gehaald. “Nooit heb ik gemerkt dat ik iets verkeerds deed in de ogen van de autoriteiten, nooit ben ik gewaarschuwd, gestraft, moest ik op het politiebureau verschijnen, werd ik onderzocht door justitie. Ik deed gewoon mijn werk, ik was verbonden aan allerlei onderzoeksprojecten, bezocht vaak internationale conferenties. Ik heb daardoor veel van de wereld gezien; ik ben in Amerika geweest, China en in allerlei Europese landen.”

Lijsten

De Turkse regering had de staatsgreep snel neergeslagen en de macht weer in handen, maar de nasleep was “verschrikkelijk”. Erdogan publiceerde herhaaldelijk lijsten met namen van mensen die per decreet hun baan verloren en werden bestempeld als ‘terrorist’. Op de langste lijst stonden 50 duizend namen, weet Murat. “In totaal gaat het om meer dan 250 duizend Turken.” Ambtenaren, wetenschappers, rechters, politieagenten, journalisten, artsen, noem maar op. Een paar maanden na de coup zag ook Murat zíjn naam. “Daar stond ik, met mijn functie, de naam van de universiteit, het departement waar ik werkte. Ik was ontslagen. Alles was in één keer voorbij.”

Trauma

Murat heeft nooit antwoord gekregen op de vraag waarom hij geen wetenschapper meer mag zijn. Hij verwijst naar de documentaire A Gift from God waarin wordt gesuggereerd dat Erdogan de couppoging zelf in scène heeft gezet. “Hij zou de boel hebben gemanipuleerd waardoor zijn macht kon groeien. Ik heb gehoord dat de lijsten met namen al eerder, voor de staatsgreep, zijn samengesteld. Ik vermoed dat een of andere collega vraagtekens zette bij mijn internationale onderzoeksactiviteiten en daar melding van heeft gemaakt bij de autoriteiten.” Het vreet aan ‘m, “het is een trauma. Ik verloor mijn identiteit, mijn inkomen, ziektekostenverzekering en het recht om te werken. Mijn paspoort was ingetrokken, net als dat van mijn vrouw en kinderen. Het voelde onwerkelijk en oneerlijk.”

Boosheid, ongeloof en angst overmanden hem: “Ik was iedere dag bang om opgepakt te worden. Zoveel mensen zijn er achter de tralies gezet, gemarteld, fysiek en psychologisch. Velen van hen zijn gestorven.” Wat er in Turkije is gebeurd na de staatsgreep, noemt hij “een ‘genocide’. Hoogopgeleide mensen werden systematisch vervolgd. Turkije had weliswaar het Europese Verdrag van de Rechten van de Mens getekend, maar wat stelde dat nog voor? Ik had niet het recht om te leven zoals ik wilde, het recht op vrijheid van gedachte en mening, respect voor privé- en familieleven, het recht op een eerlijk proces. Niets was er van over.”

Schilder

Op zijn oude werkplek kon hij niet terugkeren. “Ik heb nog met mijn leidinggevende gesproken na het ontslag. Hij zei: ‘Ik weet dat je onschuldig bent. Wees geduldig en leef door’.” Op andere universiteiten in het land, waar hij tegen beter weten in toch solliciteerde, wilden ze hem graag een kans geven: “Ze waren vaak onder de indruk van mijn cv, maar durfden het uiteindelijk niet aan, omdat ik ‘gelabeld’ was. Als monster.” Oud-collega’s durfden geen ‘hallo’ meer te zeggen als hij ze tegenkwam, bang om ook hun baan kwijt te raken. Hij verloor vrienden. “Sociaal val je net zo hard als economisch.” Er zat niets anders op dan ‘met zijn handen’ te gaan werken, als schilder en in de bouw. “Familie hielp ons financieel een beetje.”

Rivier Evros

Na vier jaar hield Murat het niet meer uit. Hij waagde, zonder zijn gezin, de overtocht naar Griekenland met behulp van smokkelaars. In een plastic bootje voer hij in de koudste maanden van het jaar, twee dagen lang, via de rivier Evros naar het Griekse vasteland. “Ik wist niet of ik het zou overleven. Ik had allerlei verhalen gelezen over hoe levensgevaarlijk het was, dat je kon sterven in het water, gevangen zou worden genomen, gedood kon worden.” Maar zijn verlangen naar vrijheid was zó groot. “In Turkije voelde ik me opgesloten, alsof ik in een cel van een paar vierkante meter zat. Ik kon er niet meer tegen.”

Tijdens zijn verblijf in een Grieks vluchtelingenkamp was hij altijd hoopvol en hield hij zich vast aan de slogan ‘What doesn’t kill you, makes you stronger’, hij richtte zich op de toekomst en verdiepte zich in Europa, in democratieën waar mensenrechten worden gerespecteerd, met universiteiten waar hij wellicht aan het werk zou kunnen. Met een ‘nep’-paspoort – “het is de eerste en enige keer dat ik iets illegaals heb gedaan, ik kon niet anders” – vertrok hij naar Nederland. “Ik had er alles voor over om mijn vrijheid terug te krijgen. Vrijheid is voor mij lucht, water, iets waar ik niet zonder kan. Universiteiten zijn de centra van vrijheid, daar waar ontdekkingen worden gedaan, waar alles onderzocht mag worden. Turkije heeft dat allemaal verloren.”

Asielzoekerscentra

Het leven in verschillende Nederlandse asielzoekerscentra – hij somt een reeks steden en dorpen op, “ik heb het hele land gezien” – was emotioneel zwaar. “Je mag niet werken, je hebt geen geld, je hebt geen sociale of economische status. Mensen van verschillende komaf, met verschillende achtergronden, talen, culturen, worden samengebracht. Zeker, ik ben dankbaar dat ik een dak boven mijn hoofd kreeg, maar het was moeilijk. Lang niet iedereen begrijpt elkaar, ik had geen privéleven, zat met twee of vier anderen op een kamer.” Weinigen begrepen de behoefte van Murat om aan een universiteit aan het werk te gaan. Hij had al contact gezocht met een paar Nederlandse wetenschappers, maar zonder verblijfsvergunning kon Murat geen kant op.

Tot de dag dat hij van de Hestiabeurs van onderzoeksfinancier NWO hoorde, een subsidie voor gevluchte wetenschappers die daarmee (een of anderhalf jaar fulltime of twee jaar in deeltijd) hun carrière kunnen voortzetten in Nederland. “Er was een mogelijkheid aan de Universiteit Maastricht. Ik maakte een (online) afspraak met de projectleider, een Maastrichtse hoogleraar. Samen dienden we een voorstel in.” Zes maanden later, in maart 2023, kwam het verlossende woord. “Ik heb alleen maar gehuild. Terugkeren in de wetenschap was mijn grootste droom. Ik ben zo dankbaar voor alle steun van de projectleider en deze kans van NWO.”

Vasthouden

En zijn gezin dan? Zijn vrouw, kinderen? Hij had ze maandenlang niet kunnen vasthouden. “Dat was mijn andere prioriteit.” Het was een lang ‘gevecht’, maar zijn familieleden kregen hun afgepakte paspoorten terug en reisden Murat (per vliegtuig) achterna.
Angst voor de “lange armen van Erdogan” heeft hij nog steeds, “maar mijn motivatie om dit verhaal te vertellen is groot”. Hij wil een oproep doen aan de Nederlandse overheid en aan academici: geef gevluchte wetenschappers een kans. “Als ik kijk naar mezelf en andere Turken die ik tegenkwam in de azc’s, durf ik te zeggen dat meer dan 95 procent van de Turkse vluchtelingen hoog is opgeleid. Ze hebben bachelor- en masterdiploma’s op zak, sommigen zelfs een PhD. Bedrijven, universiteiten, ziekenhuizen: ze kunnen er belang bij hebben om ons aan te nemen. We willen geen ‘last’ zijn, maar een bijdrage leveren aan Nederland, in academisch, economisch en sociaal opzicht. Mij gaat het niet om het geld dat ik hier verdien, maar om de vrijheid.”

*Murat is een gefingeerde naam. Details over zijn familie, zijn vakgebied, de Turkse universiteit waar hij voorheen werkte en de naam van zijn huidige supervisor in Maastricht wil hij liever niet delen met een groot publiek.

 

2023: een jaar als geen ander

Nog even, en 2023 is voorbij. Iedereen zal speciale momenten hebben beleefd, maar voor sommige medewerkers en studenten was dit wel een heel bijzonder jaar. Observant vroeg zes UM’ers naar hun hoogte- en dieptepunten: student en zangeres Emmy Ackermans, hoogleraar Piet Eichholtz, Turkse vluchteling-onderzoeker Murat, fiscalist/docent en schrijver Frank Nellen, student Lucía Orozco Arbolí en emeritus hoogleraar Nanne de Vries.

Auteur: Wendy Degens

Foto: Ellen Oosterhof

Categoriëen: nieuws_boven, Mensen
Tags: special2023,murat,turkije,coup,gevlucht,nwo, hestia

Reacties

AA

Met tranen in mijn ogen lees ik dit. Wat is Murat sterk om zijn verhaal zo te delen!

Voeg reactie toe

Klik hier voor onze privacyregels

Vanaf januari 2022 plaatst Observant alleen nog reacties van mensen wier naam bekend is bij de redactie.